Xứ sở cây thuốc quý (4 kỳ)

Xứ sở cây thuốc quý: Truyền kỳ về ‘cây thuốc giấu’

TNVới 832 loài cây thuốc đã phát hiện, trong đó 36 loài cây thuốc có tên trong “Sách đỏ Việt Nam”, Quảng Nam thực sự là xứ sở của cây thuốc quý nhưng cũng dễ đối diện nguy cơ tận diệt nếu không cấp thiết bảo tồn.

Dược sĩ Đào Kim Long (bên phải) trở lại núi Ngọc Linh sau 40 năm tìm ra “cây thuốc giấu” - sâm Ngọc LinhDược sĩ Đào Kim Long (bên phải) trở lại núi Ngọc Linh sau 40 năm tìm ra “cây thuốc giấu” – sâm Ngọc Linh – Ảnh: Thanh Tuyền

Hai chuyến khảo sát liên tiếp mới đây của đoàn công tác H.Nam Trà My và UBND tỉnh Quảng Nam cùng với đề án phát triển và xây dựng thương hiệu quốc gia đối với sâm Ngọc Linh đang trình Chính phủ… đã gia tăng lượng thông tin về loài cây đặc biệt này.

Ngay trước khi khởi động chuyến khảo sát lên tận đỉnh Ngọc Linh, ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch H.Nam Trà My không giấu giếm với các nhà báo (trong cuộc gặp gỡ đầu năm) về ý định “giải mã” một số câu chuyện truyền kỳ về đỉnh Ngọc Linh, nơi có loài sâm quý nằm trong top 4 sâm quý của thế giới (Mỹ, Hàn Quốc, Triều Tiên, VN).

Từ lâu, đồng bào Xê Đăng rỉ tai nhau về một bãi đá lớn bí ẩn ở đỉnh Ngọc Linh, tảng nào cũng to như cái nhà. Nhưng chuyến đi hồi cuối tháng 3.2015, đoàn cán bộ H.Nam Trà My đã không tìm thấy bãi đá khủng đó. Cũng có thể họ đi khác hướng, vì phải tự mở đường để lên đến đỉnh. Nhưng một vị cán bộ huyện tâm sự rằng, có dịp hỏi chuyện những người già ở sườn Ngọc Linh bên phía Kon Tum, ông nhận thấy họ cũng tỏ ý sợ sệt mỗi khi nói về đỉnh Ngọc Linh, như một đỉnh núi thiêng…

Sâm Ngọc Linh giúp bệnh nhân cải thiện thể chất, trí lực và thể lực, chống suy nhược, gia tăng sức đề kháng của cơ thể. Sâm cũng giúp cải thiện các chỉ số sinh hóa của cơ thể (tăng dung tích sống, giảm cholesterol, tăng số lượng hồng cầu, hemoglobin, cải thiện suy nhược thần kinh và sinh dục, phục hồi nhanh sau phẫu thuật dạ dày, hiệp lực với các thuốc hạ đường huyết trong điều trị bệnh tiểu đường.

Lộ diện cây thuốc bí truyền

Ở hai bên sườn của “nóc nhà miền Nam”, đồng bào Xê Đăng từ lâu đã biết đến một loại cây mọc tự nhiên dưới tán rừng có dược tính kỳ lạ. Các già làng thường dùng củ của cây ấy chữa bệnh cho dân làng, để hồi phục sức khỏe khi leo núi. Phụ nữ sinh con hay người bị thú rừng cắn cũng sử dụng rất tốt… Cứ thế, các già làng chỉ tiết lộ thông tin về “phương thuốc bí truyền” ấy cho người đáng tin cậy, coi như đó là báu vật của làng. Cái tên “cây thuốc giấu” ra đời từ đó… Mãi sau này, vào khoảng thập niên 70 của thế kỷ 20, báu vật tự nhiên ấy mới dần lộ diện.

Trong một chuyến công tác ở vùng núi Ngọc Linh hồi năm 1968, kỹ sư thực vật Vũ Đức Minh tìm được vài củ “cây thuốc giấu” mang về chữa vết thương cho cán bộ, chiến sĩ ở Khu 5. Khi thấy kết quả điều trị tốt, ông báo cáo lên Ban quân y Khu 5. Một cuộc khảo sát điều tra của Ban y tế Trung Trung bộ tổ chức 4 năm sau đó (tháng 10.1972) trên cả địa bàn Đắk Tô (Kon Tum) và lẫn Trà My (Quảng Nam).

Đến tháng 3.1973, nhóm của dược sĩ Đào Kim Long tìm thấy một cá thể tương tự ở độ cao hơn 1.800m, xác định đây là loại nhân sâm quý hiếm. Vậy là “cây thuốc giấu” của đồng bào Xê Đăng đã bước ra ánh sáng, được khoanh vùng bảo vệ, khai thác để làm thuốc chữa trị cho cán bộ, chiến sĩ Khu 5. Đấy là manh mối quý giá để mở ra nhiều đợt nghiên cứu sau này, và như một cơ duyên với sâm quý nếu biết rằng người Pháp cũng từng tổ chức những đợt khảo sát nhưng không tìm gặp.

Niềm hoan hỉ đã lan rộng ra ngoài biên giới VN kể từ khi dược tính và tác dụng đối với sức khỏe của cây sâm Ngọc Linh được công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng vào những năm 80 của thế kỷ 20. Trên thị trường tự do lúc ấy, giá sâm Ngọc Linh đã tương đương giá sâm Triều Tiên, nhưng 10 năm sau đã đắt hơn sâm Hàn Quốc gấp nhiều lần. Ngay cả người dân ở Hàn Quốc, Nhật Bản cũng sang VN tìm mua sâm Ngọc Linh về chữa bệnh.

Loại cây đặc hữu của vùng núi Ngọc Linh, cây thuốc quý hiếm của tỉnh Quảng Nam và quốc gia, đã “định danh” với hàng loạt cái tên: từ tên dân dã như cây thuốc giấu, sâm K5… đến sâm Ngọc Linh, sâm VN. Kết quả nghiên cứu khoa học cho thấy về mặt hóa học, thân và rễ củ sâm Ngọc Linh đã phân lập được 52 saponin, trong đó có 26 saponin thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật. Trong lá và cọng lá cũng phân lập được 19 saponin dammaran, 17 acid amin, 20 chất khoáng vi lượng. Theo các chuyên gia, sâm Ngọc Linh được ngợi ca là loài dược liệu quý bậc nhất VN hơn nữa lại sinh sống tự nhiên ở độ cao trên 1.000 – 2.400m ở vùng rừng già hỗn giao nguyên sinh.

Dưới tán rừng già bây giờ, sâm Ngọc Linh đã phát lộ giá trị kinh tế đặc biệt giúp đồng bào Xê Đăng thoát nghèo, thậm chí một số người nhanh chóng trở thành tỉ phú với bài toán thu 30 tỉ đồng/ha chỉ trong vòng 5 năm. Nhưng không vì thế mà “cây thuốc giấu” bị phai nhạt các câu chuyện truyền kỳ.

“Qua quan sát, tôi nhận thấy đồng bào Xê Đăng trân trọng cây sâm theo một cách rất lạ. Họ cũng sợ mất trộm sâm, cũng muốn nhân rộng diện tích để thoát nghèo, nhưng trong suy nghĩ của họ vẫn dành cho “cây thuốc giấu” một giá trị riêng biệt. Như cách họ nhổ bán sâm, họ đào bới rất nhẹ nhàng dù cây sâm rất dễ nhổ, khi xịt nước rửa củ sâm cũng tỏ vẻ nâng niu âu yếm”, ông Hồ Quang Bửu tâm sự.

Hứa Xuyên Huỳnh

*****

Xứ sở cây thuốc quý: Bất ngờ ba kích

TNTrong khi các chuyên gia ngành y tế xác định cây ba kích (Morinda officinalis) chỉ phân bố từ Thanh Hóa trở ra, thì trong một đợt khảo sát tình cờ cách đây 12 năm, nguồn dược liệu quý hiếm này lại được tìm thấy ở Tây Giang (Quảng Nam).

Xứ sở cây thuốc quý: Bất ngờ ba kích - ảnh 1Vườn ươm giống ba kích ở Tây Giang – Ảnh: C.T.V

“Cây của trời”

“Bác Bh’riu Pố chính là người dẫn đường cho chuyên gia đi khảo sát và tình cờ tìm thấy cây ba kích hồi năm 2003, cũng là người đầu tiên trồng ba kích ở Tây Giang”, ông Bh’riu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, nhớ lại.

Cây ba kích đầu tiên lộ diện từ một hốc núi ở xã Lăng, đúng vào dịp Bh’riu Pố tham gia chuyến khảo sát thực tế tìm kiếm các cây thuốc nam của một tiến sĩ ngành dược ở Hà Nội. Lúc đó, vị chuyên gia quả quyết “cây lạ” kia chính là ba kích tím. Phát hiện này làm đảo lộn mọi thông tin trước đó về vùng phân bố của cây ba kích. Chính đồng bào C’tu ở vùng trung, vùng thấp Tây Giang cũng không hề hay biết bao đời nay có loài cây quý như thế mọc hoang trong rừng… Riêng ông Pố – một trí thức uy tín của đồng bào C’tu – cũng phải mày mò tìm hiểu để biết đầy đủ hơn dược tính quý giá của ba kích, rồi lại loay hoay ươm trồng. Khi ông gợi ý người dân trong thôn cùng trồng ba kích, không một ai hưởng ứng vì cho rằng loại “cây của trời” đó chỉ có thể mọc trong rừng. Nhiều tháng liền, Bh’ríu Pố âm thầm lội núi, băng rừng tìm ba kích mang về trồng rồi nhân giống thành công, mở ra cơ hội làm giàu cho người dân trong vùng.

Nhiều huyện miền núi khác ở Quảng Nam, kể cả A Lưới (Thừa Thiên-Huế), cũng cử người đến tìm hiểu “mô hình ba kích” của ông Pố. Còn bây giờ, các nhà chuyên môn đã cung cấp đầy đủ kỹ thuật trồng ba kích cho người dân qua 2 phương pháp: gieo ươm hoặc từ nguồn giống. Nếu tạo cây con từ hạt, thì người dân nên chọn hạt giống từ những cây 5 tuổi trở lên. Nếu tạo cây con từ hom, nên lấy hom từ cây mẹ 3 tuổi trở lên. Cơ quan chuyên môn cũng khuyến cáo nên chọn trồng ba kích vào ngày râm mát hoặc có mưa vào vụ xuân hoặc thu.

Báo cáo tổng hợp về nguồn dược liệu trên địa bàn tỉnh của Sở Y tế Quảng Nam cũng xác định ba kích không phải là cây thuốc mới, nhưng đây chính là cây thuốc quý lần đầu tiên ghi nhận được ở rừng Coong Zơng thuộc thôn Arấh, xã Lăng (Tây Giang). Sau đó, người dân còn phát hiện ba kích ở 3 xã khác nữa gồm A Tiêng, A Nông, Bhờ Lêê. Ba kích được chú ý nhiều đến bởi dược tính của nó góp phần chữa liệt dương, di tinh, đau lưng mỏi gối, dùng cho phụ nữ có thai, kinh nguyệt chậm, bế kinh…

Làm giàu quá dễ

Từ một địa bàn không có vườn ba kích riêng nào, đến nay Tây Giang đã trồng được 65 ha. Ngoài xã Lăng, ba kích còn trồng ở Ga Ry, A Xan… “Tôi chưa thống kê kỹ nhưng trồng cỡ vài héc ta ba kích mỗi hộ dân thì nhiều, tất nhiên người trồng nhiều nhất vẫn là bác Pố”, ông Bh’riu Liếc phấn khởi.

Mức giá 400.000 – 500.000 đồng/kg ba kích hiện nay đang tạo sự phấn khích đối với đồng bào C’tu, một kết quả khả quan sau nhiều năm liền theo đuổi chiến lược phát triển cây thuốc quý này thành cây “xóa đói giảm nghèo” của Tây Giang. Tuy nhiên, thật nghịch lý khi chính quyền địa phương lại đang muốn… kéo giảm giá thành ba kích ngoài thị trường xuống. “Giá ba kích hiện quá đắt! Có tình trạng này là vì nhu cầu lớn, khách mua nhiều trong khi nguồn hàng ít. Chúng tôi muốn giảm giá bằng cách… mở rộng phát triển thật nhiều diện tích ba kích ở Tây Giang”, ông Liếc giải thích về kiểu “giảm giá tích cực”.

Tham khảo giá bán ba kích bày bán trên toàn quốc (theo số liệu của Sở Y tế Quảng Nam hồi đầu năm 2015) cho thấy sản phẩm này khi tung ra thị trường có nhiều mức khác nhau. Trong đó, loại sản phẩm củ tím (trồng) bán ở các tỉnh phía bắc dao động 120.000-180.000 đồng/kg; củ mọc ngoài rừng (loại thường) thu mua của dân 230.000-250.000 đồng/kg, sau đó bán ra khoảng 300.000 đồng/kg; loại củ rừng lâu năm có giá đắt gấp 4 lần, từ 1-1,2 triệu đồng/kg.

Vậy nên, với những người có hàng ngàn gốc ba kích do tự ươm trồng mà nên như Bh’riu Pố và nhiều người khác ở Tây Giang, câu chuyện làm giàu đã dễ như trở bàn tay…

Trồng ba kích có thưởng

Xứ sở cây thuốc quý: Bất ngờ ba kích - ảnh 2

Ngoài những vườn ba kích do người dân tự trồng, H.Tây Giang xây dựng một số mô hình vườn ươm cây ba kích tại xã A Tiêng và Lăng. Thú vị hơn, Tây Giang đã có cơ chế treo thưởng để người dân hào hứng tham gia trồng ba kích. Khi ông Bh’riu Liếc còn làm Chủ tịch UBND H.Tây Giang (năm 2005), địa phương đã quyết định thưởng 5 triệu đồng cho hộ nào trồng 1ha ba kích. “Cơ chế này đến bây giờ vẫn đang còn hiệu lực. Ngoài thưởng tiền, huyện còn cung cấp giống miễn phí, hỗ trợ lưới sắt làm hàng rào… cho đồng bào”, ông Liếc nói.

Hứa Xuyên Huỳnh

*****

Xứ sở cây thuốc quý: Thương hiệu lá Lao

TnNhững vị thuốc được người dân trên đảo Cù Lao Chàm (Hội An, Quảng Nam) hái dùng để nấu  nước uống hằng ngày giờ trở thành quà tặng du lịch và đang xúc tiến đăng ký thương hiệu.

Các loài cây rừng làm thành sản phẩm lá Lao quen thuộc Các loài cây rừng làm thành sản phẩm lá Lao quen thuộc – Ảnh: C.T.V

Nước uống chữa bệnh

Dịp lễ 30.4 – 1.5, con của chị Nguyễn Thị Cúc ở Bằng An (P.Điện An, TX.Điện Bàn, Quảng Nam) tham quan Cù Lao Chàm đã mua về 3 gói “Lá rừng thanh lọc cơ thể – đặc sản Cù Lao Chàm” để mẹ dùng. Chị Cúc sử dụng lá cù lao từ hơn 2 năm trước. “Nhớ lần đó, con dâu sinh nở được bà con ngoài đảo gửi cho ít lá để uống, nhưng nó sợ nóng khô sữa nên nhường cho mẹ chồng. Tôi uống thử thấy ngon, lại rất hiệu quả trong việc giảm béo. Tôi bị sạn thận độ 1-2, vậy mà cũng giảm hẳn. Khi đứa em rể là bác sĩ đông y phân tích các vị thuốc và bảo loại nước này uống rất tốt, tôi càng tự tin”, chị Cúc kể. Lần tiếp cận đầy tình cờ đó với “lá Lao”, như cách gọi quen thuộc của người dân về các loại cây lá quý hái làm nước uống ở Cù Lao Chàm, khiến chị Cúc đâm ghiền. Hễ có người ra Cù Lao Chàm thế nào chị cũng gửi mua cả bao tải để uống dần. Một người quen sinh sống ở Cù Lao Chàm ngót 30 năm cũng khuyên chị nên dùng loại nước lá cây ấy. Gần đây, ở P.An Mỹ (TP.Tam Kỳ) cũng thấy có quán cà phê dùng nước lá Lao thay trà, do chủ quán dùng thử thấy thích nên mua về đãi khách. Với cư dân Cù Lao Chàm, bao đời nay họ đã quen dùng nước lá Lao. Một người dân ở bãi Làng quả quyết, hằng ngày họ chỉ uống nước lá Lao. Thứ nước uống dân dã này cũng “xâm nhập” các cơ sở homestay hoặc quán cà phê trên đảo để thay thế nếu khách yêu cầu…

Thương hiệu và dược tính

Từ thói quen sử dụng của người dân để làm nước uống, lá Lao dần định hình thương hiệu du lịch Cù Lao Chàm. Trước khi rời đảo, ngoài những hải sản nổi tiếng du khách không quên mua vài bịch “lá rừng thanh lọc cơ thể” để làm quà. Việc cung ứng lá Lao dần trở nên chuyên nghiệp khi có khoảng 30 người làm nghề hái lá rừng rồi sao chế để bán. Họ là những cư dân đầy kinh nghiệm trong việc nhận diện cây thuốc, chứ không phải ai cũng có thể hái được. Thiên nhiên đã ban tặng cho rừng trên đảo nhiều loài cây thuốc quý. Với kinh nghiệm dân gian, từ lâu nhiều cư dân xã đảo đã kịp nhận diện các loài cây quý mọc hoang trên rừng như bồ đường, từ bi, bồ đề núi, é, sanh núi, ngũ gia bì, nhàu, thụt dọt, ổi tàu, gia lông, nhãn núi… từ đó, họ tự biết cách phân loại, cây nào thì lấy thân – rễ – lá, cây nào chỉ hái đọt rồi mang về băm nhỏ, phơi khô, trộn đều. Theo thống kê, trong 1 tấn cây thuốc được người dân khai thác, họ dùng một phần để uống, còn lại dành để bán cho du khách và bạn hàng ở các tỉnh lân cận…

“Chúng tôi đang nhờ Phòng Kinh tế TP.Hội An hỗ trợ xúc tiến đăng ký thương hiệu “lá Lao” cho đặc sản nước uống từ cây rừng trên đảo, đồng thời cũng nghiên cứu, phân tích các loại cây thuốc trong đó tác động đến sức khỏe như thế nào”, ông Nguyễn Văn An, Chủ tịch UBND xã đảo Tân Hiệp nói. Khi thương hiệu lá Lao ngày càng lan rộng và được người dân bên ngoài Cù Lao Chàm sử dụng, đã đến lúc các dược liệu có trong mỗi “bài thuốc” phải được nghiên cứu cụ thể. Lâu nay, việc thu hái và sao chế chủ yếu dựa trên kinh nghiệm của cư dân xã đảo. Theo bác sĩ Lê Thân, Phó giám đốc Bệnh viện y học cổ truyền Quảng Nam, việc định danh chính xác các loài cây thuốc và dược liệu không hề đơn giản, chỉ những đơn vị có trang thiết bị, máy móc chuyên dụng như Viện Dược liệu trung ương mới đủ điều kiện phân tích.

Hứa Xuyên Huỳnh

*****

Xứ sở cây thuốc quý: Miền đất quả vàng

TNNhiều vùng đất ở Quảng Nam thực sự là “miền đất quả vàng” như tên một tiểu thuyết của Jorga Amado, vì không chỉ hội tụ nhiều loài cây thuốc quý mà còn du nhập thành công các giống khác từ Tây Bắc.

HỨA XUYÊN HUỲNH Nhiều vùng đất ở Quảng Nam thực sự là “miền đất quả vàng” như tên một tiểu thuyết của Jorga Amado, vì không chỉ hội tụ nhiều loài cây thuốc quý mà còn du nhập thành công các giống khác từ Tây Bắc. Bản đồ phân bố các loài cây thuốc quý ở Quảng Nam được phân ra 4 vùng rõ rệt dựa trên yếu tố địa hình, khí hậu… gồm: vùng núi cao, vùng núi trung bình, vùng núi thấp và trung du, vùng đồng bằng ven biển. Trong số đó, gây chú ý nhiều hơn cả chính là vùng núi cao từ 1.800m trở lên. Loài cây thuốc quý phát hiện tại đây vẫn thấy hiện diện ở các tỉnh vùng núi phía Bắc, nhưng nếu chỉ khu biệt ở miền Nam thì Quảng Nam lại là đại diện duy nhất. Cụ thể, vùng rừng Nước Lon, rừng Daksnam (Phước Sơn), Ađuôl (Tây Giang), rừng Ta Um (Nam Giang) đang là xứ sở của đẳng sâm, dầu nóng, ngân đằng, ngũ vị tử, dương đào, cẩu tích… “Đẳng cấp” đẳng sâm Sảm phẩm “Nước bổ dưỡng sâm Tây Giang” chiết xuất từ đẳng sâm kết hợp với nấm linh chi thiên nhiên đang được Công ty CP thương mại - dược - sâm Ngọc Linh giới thiệu rộng rãi. Đẳng sâm, thành phần cơ bản được sử dụng trong loại nước uống này là loài cây thuốc quý phát triển tốt tại vùng núi Tây Giang, ở độ cao trên 1.300m. Rễ đẳng sâm chứa nhiều saponin, acid amin, glycosid scutellarin, đường và chất béo rất tốt cho cơ thể, giúp phục hồi sinh lực, giải tỏa stress, chống lão hóa, tăng cường miễn dịch… “Nước đẳng sâm thậm chí được công ty dược chế biến, cho ra thành phẩm ngay tại địa phương chúng tôi”, một vị lãnh đạo H.Tây Giang khoe. Cùng với ba kích và tr’đin, đẳng sâm (hoặc đảng sâm) được Tây Giang xếp vào nhóm “cây bản địa” để phát triển thành cây xóa đói giảm nghèo. Có tên khoa học Radix Campanumoeae, đẳng sâm có dược tính làm thuốc bổ máu, tăng hồng cầu và dùng trong các bệnh suy nhược, ăn không ngon, thiếu máu, ốm lâu ngày, lòi dom, sa dạ con, rong huyết… Với mức giá thu mua tại chỗ hiện nay dao động 200 - 250 ngàn đồng/kg, đây là loại cây “đẻ ra tiền” cho vùng cao Tây Giang nên địa phương có cơ sở để theo đuổi. Nghị quyết số 23 của HĐND H.Tây Giang ban hành tháng 12.2011 (thông qua đề án phát triển cây bản địa) hạ quyết tâm đến năm 2020 phải trồng tập trung 139ha đẳng sâm ở 5 xã Ch’Ơm, Gari, Axan, Tr’Hy, Lăng. Riêng trong năm 2015, Tây Giang xây dựng vườn ươm đẳng sâm rộng 2.000m2 tại xã Axan và trồng mới 37ha ở các địa bàn khác. Vẫn biết đây là loại cây rất khó trồng do phụ thuộc về địa hình (độ cao), khí hậu, thổ nhưỡng… nhưng đẳng sâm vẫn đang bén rễ ngày một nhiều ở vùng cao. Một nỗ lực bền bỉ và tuyệt vời nếu biết rằng, chính quyền huyện Hiên cũ (nay đã tách thành Tây Giang, Đông Giang) từng thử trồng đẳng sâm ở thị trấn P’rao, vùng đất cao 500m so với mực nước biển, nhưng bất thành. Dù khí hậu khu vực thử nghiệm cũng khá mát mẻ, song cây đẳng sâm con chỉ “trụ” được mùa đông, đến mùa hè là... rụi. Du nhập cây thuốc mới Kén chọn địa bàn để di thực là vậy, nên nhiều người tỏ ra ngạc nhiên trước thông tin ở vùng đồng bằng như P.An Phú (TP.Tam Kỳ) lại có vườn đẳng sâm. “Vườn sâm giữa phố” rộng hơn 1,1ha của nhà giáo nghỉ hưu Đặng Ngọc Việt - một người làm vườn rất giỏi ở Quảng Nam - đã gây chú ý đặc biệt kể từ năm 2009. Các trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, Cao đẳng Kinh tế - kỹ thuật Quảng Nam cũng đặt vấn đề về cung ứng giống và cho sinh viên đến nghiên cứu. Lúc ấy, chúng tôi cũng tìm tới tận vườn để xem các luống cây đang trổ hoa thành chuỗi dài theo cọng màu tím nhạt, bị hấp dẫn bởi những bình rượu vàng óng (được cho là ngâm rễ đẳng sâm) và nghe ông Việt kể về quá trình di thực khá công phu trước đó 6 năm. Tuy nhiên, câu chuyện cũng chỉ dừng ở đó, nhất là sau khi có chuyên gia ngành dược ở Đại học Y dược TP.Hồ Chí Minh quan sát mẫu cây đã xác định loài cây này mang tên... thương lục. Đẳng sâm khó “di chuyển” đi nơi khác, nhưng ngược lại, cây thuốc quý nơi khác đã du nhập thành công đến Tây Giang. Năm 2006, lãnh đạo H.Tây Giang tổ chức chuyến khảo sát một số tỉnh vùng Tây Bắc, nhận thấy nhiều nét tương đồng về địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng với Tây Giang liền cân nhắc du nhập táo mèo, thảo quả… Đến tháng 2.2012, khoảng 29.000 cây thảo quả được trồng thử nghiệm ở 2 xã Axan, Ch’Ơm trên diện tích 10ha với tỷ lệ cây sống đạt rất cao. Chỉ riêng tại xã Axan, năm ngoái địa phương đã cấp gần 75.000 cây táo mèo cho người dân ở 8 thôn, đồng thời trồng hơn 11ha đẳng sâm và thảo quả. Thấm thoắt, nhiều vườn thảo quả đã cho vụ mùa đầu tiên. Năm sau (2016), đến lượt cây táo mèo sẽ ra trái... báo hiệu mùa vàng cho đồng bào miền núi ở Quảng Nam. H.X.HĐẳng sâm đến tuổi khai thác tại Tây Giang – Ảnh: C.T.V

Bản đồ phân bố các loài cây thuốc quý ở Quảng Nam được phân ra 4 vùng rõ rệt dựa trên yếu tố địa hình, khí hậu… gồm: vùng núi cao, vùng núi trung bình, vùng núi thấp và trung du, vùng đồng bằng ven biển. Trong số đó, gây chú ý nhiều hơn cả chính là vùng núi cao từ 1.800 m trở lên. Loài cây thuốc quý phát hiện tại đây vẫn thấy hiện diện ở các tỉnh vùng núi phía Bắc, nhưng nếu chỉ khu biệt ở miền Nam thì Quảng Nam lại là đại diện duy nhất. Cụ thể, vùng rừng Nước Lon, rừng Daksnam (Phước Sơn), Ađuôl (Tây Giang), rừng Ta Um (Nam Giang) đang là xứ sở của đẳng sâm, dầu nóng, ngân đằng, ngũ vị tử, dương đào, cẩu tích…

“Đẳng cấp” đẳng sâm

Thí điểm trồng kim tiền thảo

Năm 2012, lần đầu tiên Công ty CP Beegreen (TP.HCM) hợp đồng trồng thử nghiệm kim tiền thảo tại Quảng Nam, với 10 hộ dân ở TT.Hà Lam (H.Thăng Bình) tham gia. Kim tiền thảo là loài cây thường gặp ở miền núi thấp và trung du phía Bắc, từ Nghệ An trở ra; sử dụng để chữa sỏi đường tiết niệu, sỏi mật, viêm gan vàng da, viêm thận phù thũng… Từ 1ha thí điểm, đến nay đã có hơn 5ha kim tiền thảo được trồng tại Quảng Nam, cho thu nhập cao hơn trồng đậu phụng. Việc thí điểm cây kim tiền thảo gặp thuận lợi do yếu tố bao tiêu sản phẩm, người dân được đối tác tập huấn kỹ thuật trồng, trong khi ngành nông nghiệp cũng vào cuộc quy hoạch và xúc tiến sản xuất.

Sảm phẩm “Nước bổ dưỡng sâm Tây Giang” chiết xuất từ đẳng sâm kết hợp với nấm linh chi thiên nhiên đang được Công ty CP thương mại – dược – sâm Ngọc Linh giới thiệu rộng rãi. Đẳng sâm, thành phần cơ bản được sử dụng trong loại nước uống này là loài cây thuốc quý phát triển tốt tại vùng núi Tây Giang, ở độ cao trên 1.300 m. Rễ đẳng sâm chứa nhiều saponin, acid amin, glycosid scutellarin, đường và chất béo rất tốt cho cơ thể, giúp phục hồi sinh lực, giải tỏa stress, chống lão hóa, tăng cường miễn dịch… “Nước đẳng sâm thậm chí được công ty dược chế biến, cho ra thành phẩm ngay tại địa phương chúng tôi”, một vị lãnh đạo H.Tây Giang khoe.

Cùng với ba kích và tr’đin, đẳng sâm (hoặc đảng sâm) được Tây Giang xếp vào nhóm “cây bản địa” để phát triển thành cây xóa đói giảm nghèo. Có tên khoa học Radix Campanumoeae, đẳng sâm có dược tính làm thuốc bổ máu, tăng hồng cầu và dùng trong các bệnh suy nhược, ăn không ngon, thiếu máu, ốm lâu ngày, lòi dom, sa dạ con, rong huyết… Với mức giá thu mua tại chỗ hiện nay dao động 200 – 250 ngàn đồng/kg, đây là loại cây “đẻ ra tiền” cho vùng cao Tây Giang nên địa phương có cơ sở để theo đuổi. Nghị quyết số 23 của HĐND H.Tây Giang ban hành tháng 12.2011 (thông qua đề án phát triển cây bản địa) hạ quyết tâm đến năm 2020 phải trồng tập trung 139 ha đẳng sâm ở 5 xã Ch’Ơm, Gari, Axan, Tr’Hy, Lăng. Riêng trong năm 2015, Tây Giang xây dựng vườn ươm đẳng sâm rộng 2.000 m2 tại xã Axan và trồng mới 37 ha ở các địa bàn khác.

Vẫn biết đây là loại cây rất khó trồng do phụ thuộc về địa hình (độ cao), khí hậu, thổ nhưỡng… nhưng đẳng sâm vẫn đang bén rễ ngày một nhiều ở vùng cao. Một nỗ lực bền bỉ và tuyệt vời nếu biết rằng, chính quyền huyện Hiên cũ (nay đã tách thành Tây Giang, Đông Giang) từng thử trồng đẳng sâm ở thị trấn P’rao, vùng đất cao 500 m so với mực nước biển, nhưng bất thành. Dù khí hậu khu vực thử nghiệm cũng khá mát mẻ, song cây đẳng sâm con chỉ “trụ” được mùa đông, đến mùa hè là… rụi.

Du nhập cây thuốc mới

Kén chọn địa bàn để di thực là vậy, nên nhiều người tỏ ra ngạc nhiên trước thông tin ở vùng đồng bằng như P.An Phú (TP.Tam Kỳ) lại có vườn đẳng sâm. “Vườn sâm giữa phố” rộng hơn 1,1 ha của nhà giáo nghỉ hưu Đặng Ngọc Việt – một người làm vườn rất giỏi ở Quảng Nam – đã gây chú ý đặc biệt kể từ năm 2009. Các trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, Cao đẳng Kinh tế – kỹ thuật Quảng Nam cũng đặt vấn đề về cung ứng giống và cho sinh viên đến nghiên cứu. Lúc ấy, chúng tôi cũng tìm tới tận vườn để xem các luống cây đang trổ hoa thành chuỗi dài theo cọng màu tím nhạt, bị hấp dẫn bởi những bình rượu vàng óng (được cho là ngâm rễ đẳng sâm) và nghe ông Việt kể về quá trình di thực khá công phu trước đó 6 năm. Tuy nhiên, câu chuyện cũng chỉ dừng ở đó, nhất là sau khi có chuyên gia ngành dược ở Đại học Y dược TP.Hồ Chí Minh quan sát mẫu cây đã xác định loài cây này mang tên… thương lục.

Đẳng sâm khó “di chuyển” đi nơi khác, nhưng ngược lại, cây thuốc quý nơi khác đã du nhập thành công đến Tây Giang. Năm 2006, lãnh đạo H.Tây Giang tổ chức chuyến khảo sát một số tỉnh vùng Tây Bắc, nhận thấy nhiều nét tương đồng về địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng với Tây Giang liền cân nhắc du nhập táo mèo, thảo quả… Đến tháng 2.2012, khoảng 29.000 cây thảo quả được trồng thử nghiệm ở 2 xã Axan, Ch’Ơm trên diện tích 10ha với tỷ lệ cây sống đạt rất cao. Chỉ riêng tại xã Axan, năm ngoái địa phương đã cấp gần 75.000 cây táo mèo cho người dân ở 8 thôn, đồng thời trồng hơn 11ha đẳng sâm và thảo quả. Thấm thoắt, nhiều vườn thảo quả đã cho vụ mùa đầu tiên. Năm sau (2016), đến lượt cây táo mèo sẽ ra trái… báo hiệu mùa vàng cho đồng bào miền núi ở Quảng Nam.

Hứa Xuyên Huỳnh

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s