Người lậu miền biên ải – 2 kỳ

Kỳ 1: Sống chui trên quê mình

Kỳ cuối: Vẫn chưa có hồi kết

***

06:34 ngày 02 tháng 06 năm 2016

 TPLà người Việt gốc 100% song vẫn không nhập được quốc tịch Việt Nam nên họ phải “sống chui” ngay giữa quê hương bản quán của mình. Dựng vợ gả chồng, sinh con đẻ cái rồi không làm được giấy khai sinh, họ bơ vơ giữa rừng già Trường Sơn… Hiện thực nhói lòng ấy đã và đang diễn ra nơi miền biên ải Đakrông và Hướng Hóa của tỉnh Quảng Trị.
Người lậu miền biên ảiGia đình Hồ Rứt ở A Dơi Đớ.

Kỳ 1: Sống chui trên quê mình

Luật sư Hoàng Đức Cường, Chánh văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội & HĐND tỉnh Quảng Trị kể nhiều cảnh khó tin ở vùng biên ải này.

Ông Cường còn đảm nhận chức Phó Chủ tịch Hội Luật gia tỉnh Quảng Trị. Gặp tôi, ông buồn buồn về chuyện, hiện ở Quảng Trị có 527 hộ (2.016 nhân khẩu) là người dân Việt Nam di cư tự do từ Lào về sống ổn định 5 năm, 10 năm, thậm chí có người 15 năm tại các xã biên giới ở huyện Hướng Hóa (ấy là chưa tính ở huyện rẻo cao Đakrông) song chưa có quốc tịch Việt Nam.

Buồn cảnh: Một gốc hai ngọn

Giữa cái nắng nóng cháy tai, ràn rạt gió Lào khô khốc của tiết trời tháng 5 ở vùng sơn cước Hướng Hóa, tôi bám đuôi xe máy Chủ tịch xã A Dơi Hồ Xa Kách vào bản áp biên giới Việt-Lào có tên gọi A Dơi Đớ. “Đường đất gồ ghề, quanh co khúc khuỷu, thăm thẳm như cảnh dân bản tìm lại quốc tịch của mình, phải không cán bộ?”, Trưởng bản Hồ Văn Lối đón chúng tôi bằng câu ví von đến chạnh lòng khi đến nhà già làng Pả Kía.

A Dơi là xã có 67 hộ, 678 khẩu dân di cư tự do từ Lào về, đông nhất huyện Hướng Hóa. Còn bản A Dơi Đớ này chiếm tới 47 hộ, 315 khẩu. Trưởng bản Lối kể, sau hoạch định biên giới năm 1977, các hộ dân sang Lào sinh sống. Song nỗi nhớ quê hương bản làng níu họ trở về, và thế là họ trở thành những cư dân sống… bất hợp pháp. Ở nhà già làng Pả Kía, nghe tin cán bộ dưới xuôi lên, nhiều dân bản dừng việc lên nương kéo đến gặp.

Hồ Văn Vay, một cư dân bản tha thiết: “Dân bản bày tui khổ lắm. Cưới vợ chui, lấy chồng chui, đẻ con ra cũng chui. Chui hết!”. Còn bà Hồ Thị Mết thì không nói gì nhưng nhìn khuôn mặt, cử chỉ thì chúng tôi hiểu rằng bà rất buồn: “Hầu hết bà con bản mình đều sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Hướng Hóa ni. Nhiều người từng tham gia kháng chiến, là đảng viên”. Pả Kía từng đi bộ đội Cụ Hồ. Bước chân ông và đồng đội từng in dấu khắp núi rừng miền tây Quảng Trị.

Ông và đồng đội lặn lội sang Lào, giúp dân nước bạn chống lại kẻ thù chung. Vào thời điểm hoạch định biên giới, theo lời mời gọi của người dân nước bạn, Pả Kía sang Lào sinh sống mà chẳng đắn đo gì. Giống như Pả Kía, vì nhiều lý do khác nhau, một bộ phận người dân Việt Nam sống trên phần đất phân chia biên giới quyết định qua bên kia biên giới gây dựng cơ nghiệp.

Rồi cảnh ly hương, nỗi nhớ bản làng, dòng tộc khiến những người như Pả Kía, ông Vay, bà Mết, chị Lắm ở A Dơi Đớ quyết tâm trở về bản làng của mình, bởi cây có cội, suối có nguồn mà. Pả Kía là người đầu tiên trở về quê cũ. Đất hương hỏa chẳng còn, Pả Kía vào rừng dựng tạm nhà để ở. Vài năm sau, vùng đất gia đình Pả Kía ở tiếp tục đón những hộ dân mới. Gốc gác họ là người Việt Nam song lại mang quốc tịch Lào. Bản A Dơi Đớ ra đời như vậy đó.

Toàn cảnh A Dơi Đớ lọt giữa đại ngàn.

Thế nhưng, Pả Kía bảo, dân bản A Dơi Đớ nào ngờ đường hồi hương lại trúc trắc như rứa. Đa phần dân bản chịu cảnh “một gốc, hai ngọn” mà gia đình già làng Pả Kía là một điển hình. Do mang quốc tịch Lào nên Pả Kía không có tên trong sổ hộ khẩu của gia đình. Người con trai đầu Hồ Pưn đẻ trên đất bạn nên cũng mang quốc tịch Lào. Song bà Lia, vợ Pả Kía lại là người Việt Nam. Ba người con sau của ông sinh ở bản A Dơi Đớ nên lựa chọn quốc tịch theo mẹ. Thế hệ trước kéo theo đời sau, giờ đây các cháu của vợ chồng Pả Kía cũng “tách thành” hai quốc tịch khác nhau, Lào và Việt.

Không giấy kết hôn, không giấy khai sinh

Chủ tịch xã Hồ Xa Kách bảo, do vướng mắc quốc tịch nên đa phần gia đình ở bản A Dơi Đớ đều không được hưởng các chế độ, chính sách của Nhà nước. Nhà không có hộ khẩu. Vợ chồng lấy nhau không có giấy đăng ký kết hôn.

Còn giấy khai sinh, phần lớn trẻ em ở bản chỉ được chính quyền xã A Dơi linh động, tạo điều kiện học đến bậc trung học cơ sở ở địa phương. Học hành dang dở, các em chỉ biết níu vô nương rẫy kiếm sống. Nhưng lớp trẻ ở đây đang trong cảnh khốn khổ không có đất sản xuất. Rồi lúc đau ốm, dân bản chỉ biết nhờ Giàng. Bao năm nay người dân bản cứ luẩn quẩn như vậy.

Tôi hỏi Pả Kía, cuộc sống eo thắt vậy, dân bản có ra đi nữa không? Pả Kía dứt khoát: “Không, không bao giờ có chuyện ly hương lần nữa. Bởi nếu quay lại Lào thì cũng phải sống bất hợp pháp do nhiều người không có hoặc thất lạc các loại giấy tờ chứng minh quốc tịch của mình”. Còn ông Hồ Rứt lập luận: “Nhà miềng giờ đi cũng không được, ở cũng chẳng xong. Tốt nhất là ở lại quê nhà. Chỉ thương 6 đứa con thôi, cứ như ri, đời chúng sẽ khổ lắm!”.

Ông Hồ Xa Kách bảo, lãnh đạo địa phương đã tích cực tuyên truyền, vận động người dân bản A Dơi Đớ thực hiện nghiêm túc các quy định về chủ quyền, lãnh thổ. Vậy nhưng, bà con năm lần, bảy lượt bày tỏ nguyện vọng ở lại quê nhà, được nhập quốc tịch Việt Nam.

Tại xã, người dân bản A Dơi Đớ chấp hành nghiêm túc các chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước. Chính quyền xã A Dơi cũng đã linh động, tạo điều kiện hỗ trợ dân bản A Dơi Đớ bằng nhiều cách khác nhau, song việc giải quyết vấn đề quốc tịch, hộ khẩu nằm ngoài khả năng của xã.

Đã có “2627” mở đường

Đem nỗi trăn trở day dứt của những “người lậu miền biên ải” hỏi Chủ tịch UBND huyện Hướng Hóa Võ Thanh. Ông Thanh thông tin, hiện trạng này diễn ra tại khá nhiều bản làng ở vùng sơn cước Hướng Hóa và Đakrông. Duyên do nhận thức về chủ quyền, biên giới của người dân còn hạn chế.

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2627 phê duyệt Đề án thực hiện “Thỏa thận giữa Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Chính phủ nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào về việc giải quyết vấn đề người di cư tự do, kết hôn không giá thú trong vùng biên giới hai nước”.

Trẻ em bản A Dơi Đớ.

Theo đó, “Trong 3 năm kể từ ngày thỏa thuận có hiệu lực, các cơ quan chức năng của hai nước Việt- Lào cần phối hợp chặt chẽ, thực hiện nghiêm thỏa thuận, giải quyết cơ bản vấn đề người di cư tự do, kết hôn không giá thú trong vùng biên giới Việt-Lào. Cụ thể, những người Lào sang Việt Nam sinh sống trước thời điểm thỏa thuận được ký (ngày 8/7/2013) thì được phép cư trú và nhập quốc tịch nếu có nhu cầu.

Họ sẽ được tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất cho việc định canh, định cư; giúp đào tạo việc làm nhằm ổn định cuộc sống; đơn giản hóa điều kiện, trình tự, thủ tục, lệ phí nhập và xác minh quốc tịch… Sau ngày 8/7/2013, những người tái di cư tự do và di cư tự do mới được coi là nhập cảnh trái phép, sẽ bị trở về bản quốc”, ông Thanh nói.Vậy là bài toán về quốc tịch của hàng trăm hộ dân dọc miền biên ải Việt-Lào nói chung đã có cơ sở giải quyết. Vấn đề còn lại là sự vào cuộc của các cấp chính quyền như thế nào mà thôi!

______________

(Còn nữa)

Phó Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Trị, ông Lê Sa Huỳnh: “Cũng vì chưa đủ điều kiện nhập quốc tịch nên những người này chịu nhiều thiệt thòi, không được hưởng những quyền lợi do Nhà nước quy định. Rồi việc có quá nhiều người không quốc tịch sinh sống trên địa bàn gây khó khăn trong công tác quản lý hộ tịch, hộ khẩu, ảnh hưởng tình hình an ninh, chính trị khu vực biên giới”.

Hữu Thành

***

Người lậu miền biên ải – Kỳ cuối: Vẫn chưa có hồi kết

06:49 ngày 03 tháng 06 năm 2016
TPNgười lậu miền biên ải, vẫn là bài toán đau đầu với nhiều hệ lụy bao năm qua ở xứ gió Lào Quảng Trị, xem ra vẫn còn dài dài chưa có hồi kết bởi sự vào cuộc chưa thực sự quyết liệt từ phía cơ quan công quyền…
Người lậu miền biên ải - Kỳ cuối: Vẫn chưa có hồi kếtHướng dẫn đồng bào ở xã Pa Tầng (Đakrông) kê khai thủ tục làm giấy đăng ký kết hôn, quốc tịch.

Phát ngôn và hành động: Khoảng cách xa ngái

Hôm tôi theo đoàn của Hội Luật gia Quảng Trị lên khảo sát thực tế ở xã biên giới A Vao của huyện Đakrông và người thực, việc thực luôn chuyện tư vấn, hỗ trợ pháp lý, hướng dẫn cho đồng bào Pa Kô ở đây các thủ tục khai sinh, kết hôn, nhập quốc tịch.

Luật sư Phạm Hồng Nam, chuyên viên Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị bấm vai tôi “Chú thấy không, đồng bào miềng tội lắm, không có tâm thì việc ni vứt hết”. Việc “nếu thiếu chữ tâm” mà Luật sư Nam nói một lúc sau tôi mới ngộ ra là thế này: Rất đông đồng bào di cư tự do từ Lào về da đồng mun nhăn nheo khắc khổ lưng a-chói cuốc bộ dằng dặc bao cây số đường rừng tới trụ sở Ủy ban xã làm thủ tục kê khai. Hồ sơ mở ra cán bộ Hội làm tất tật (hội làm không công không lương, lấy con tim làm trọng), đồng bào mù chữ chỉ biết mỗi việc nhúng tay điểm chỉ.

Đến nỗi đồng bào chỉ láng máng nhớ năm sinh chứ ngày tháng thì gửi… trên nương trên rẫy hết rồi. Vậy là cán bộ Hội cũng bao luôn. Một cư dân của bản tên Hồ Năn ở bản Vao Ni nói với tôi: “Lần ni không nhập được quốc tịch là nhà miềng nỏ mần nữa, khai báo kê khai thủ tục đây là lần thứ bốn, mỏi cái chân lắm rồi, mất công, ruộng nương không ai mần”. Sau này hỏi ra, ông Võ Công Hoan-Chủ tịch Hội Luật gia tỉnh Quảng Trị (Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Trị hồi hưu cách đây 3 năm), gật đầu: “Đúng vậy! Mấy lần trước cán bộ xã, huyện, tỉnh triệu bà con tới kê khai xong rồi… vứt đó, đồng bào kêu là phải thôi”.

Công tâm mà nói, người có trách nhiệm không nhỏ bảo vệ quyền công dân của đồng bào di cư từ Lào về ở chốn biên thùy Đakrông và Hướng Hóa phải kể đến Luật sư Hoàng Đức Cường, Chánh Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội và Hội Đồng Nhân dân tỉnh Quảng Trị. Tôi đã chứng kiến tại kỳ họp thứ 18 HĐND tỉnh khóa 6 mới đây, ông Cường đã hai lần đứng dậy tỏ rõ quan điểm “người lậu biên ải”.

Và sau này như ông chia sẻ: “Tôi rất buồn khi vị Chủ tịch HĐND tỉnh, chủ tọa kỳ họp cắt ngang rằng, quốc tịch là việc của Trung ương, anh đừng làm mất thời gian của mọi người. Tôi nói vấn đề hệ trọng quốc tịch của đồng bào từ kỳ họp thứ 2, nay là kỳ họp cuối của khóa mà chả có nhúc nhích gì cả”.

Tư vấn pháp luật cho dân bản.

Và cũng tại kỳ họp 18 này, trong phát biểu giải trình, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Nguyễn Đức Chính cho rằng, theo Hiệp ước hoạch định Biên giới giữa nước CHXHCN Việt Nam và CHDCND Lào ký năm 1977 và các Nghị định thư bổ sung cũng như các văn kiện pháp lý có liên quan quy định: “Bên nào quản lý vùng nào trước thì có trách nhiệm khuyên dân địa phương ở lại, đồng thời cả hai bên đều phải tôn trọng quyền tự do lựa chọn quốc tịch và nơi cư trú của họ. Nếu họ không muốn ở lại thì có quyền sang phía bên kia ở, còn ở lại thì nhập quốc tịch mới”.

Sau thời điểm chuyển giao, người dân ở các vùng chuyển giao không trở về (nước gốc) thì “Họ thuộc dân nước bên kia (Việt Nam hoặc Lào theo Hiệp định). Vùng đất A Dơi Đớ (phía tây sông Sê Pôn) theo Hiệp định phía Việt Nam đã làm thủ tục chuyển giao cho phía Lào.

Phía Lào có chủ quyền toàn vẹn vùng đất được chuyển giao, có trách nhiệm quản lý hành chính đầy đủ của mình trong khu vực đã nhận (kể cả đất, người và công trình) kể từ thời điểm hai bên làm thủ tục tiếp nhận. Sau thời gian chuyển giao cho phía Lào (gần 20 năm sau), do điều kiện sinh sống tại phía bên kia biên giới (phía Lào) quá nhiều khó khăn nên số dân Lào (gốc) sống bên kia  biên giới và số dân (Việt Nam) chuyển giao cho Lào theo Hiệp định về hoạch định biên giới quốc gia họ di cư về các thôn, bản phía Việt Nam sinh sống do có điều kiện tốt hơn về hạ tầng, y tế, giáo dục.

Đây là những đối tượng di cư tự do trong vùng biên giới. Để giải quyết vấn đề này, ngày 8/7/2013, Chính phủ 2 nước đã ký thỏa thuận về việc giải quyết các vấn đề người di cư tự do và kết hôn không giá thú trong vùng biên giới 2 nước. Ngày 31/12/2013, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2627 kèm theo Đề án về việc thực hiện Thỏa thuận giữa Chính phủ 2 nước về việc giải quyết vấn đề người di cư tự do, kết hôn không giá thú trong vùng biên giới 2 nước. Để thực hiện Quyết định 2627, UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành Kế hoạch số 2867 ngày 21/8/2014 về việc triển khai thực hiện Thỏa thuận giữa Chính phủ 2 nước.

Theo đó người được phép cư trú là những đối tượng di cư tự do trong vùng biên giới của 2 nước từ năm 1985 trở về trước. Đối với người di cư tự do trong vùng biên giới 2 nước từ năm 1986 đến ngày ký Thỏa thuận (tháng 7/2013) sẽ được xem xét theo từng trường hợp với các điều kiện sau: Người tôn trọng luật pháp của nước cư trú và không vi phạm Luật Hình sự. Người có cơ sở, cuộc sống ổn định, có nhà cửa, tài sản cố định, có đất canh tác ở nơi cư trú.

Không phải là người đang bị truy nã hoặc phải thi hành án theo quy định của pháp luật nước gốc. Người phải trở về nước gốc là người di cư tự do trong vùng biên giới của 2 nước từ năm 1986 đến ngày ký kết Thỏa thuận (2013) không đủ 3 điều kiện nói trên bị trả về nước gốc. Người di cư tự do sau ngày 2 bên ký Thỏa thuận tuyệt đối không được xem xét và coi là người nhập cảnh bất hợp pháp. Hai bên thống nhất giao nhận những người này trong thời hạn 45 ngày. Tối thiểu 15 ngày trước khi tiến hành giao nhận, hai bên thống nhất danh sách, thời gian và địa điểm giao nhận”, Chủ tịch Chính nói.

“Việc kéo dài làm quốc tịch cho đồng bào di cư từ Lào, chân tình mà nói, ngoài sự rườm rà nhiêu khê của thủ tục thì cán bộ tư pháp xã, huyện, tỉnh chưa thực thụ mặn mà, xắn tay áo vào cuộc quyết liệt”. 

Ông Võ Công Hoan

 

Như vậy, căn cứ theo Thỏa thuận được ký kết, Sở Tư pháp Quảng Trị là cơ quan có trách nhiệm phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai thực hiện các thủ tục nói trên. Để giải quyết vấn đề này một cách thỏa đáng trên nguyên tắc nhân đạo, tôn trọng phong tục tập quán của nhau và quan hệ hữu nghị đặc biệt các ngành, địa phương của phía Việt Nam cần có sự hợp tác, trao đổi, bàn bạc trước khi đưa ra các quy định phù hợp luật pháp mỗi nước.

Và tại kỳ họp này, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Trị Hoàng Kỳ bổ sung: “Căn cứ theo Thỏa thuận đã được ký kết, Sở Tư pháp Quảng Trị là cơ quan có trách nhiệm phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai thực hiện các thủ tục nói trên. Để giải quyết vấn đề này một cách thỏa đáng trên nguyên tắc nhân đạo, tôn trọng phong tục tập quán của nhau và quan hệ hữu nghị đặc biệt các ngành, địa phương của phía Việt Nam cần có sự hợp tác, trao đổi, bàn bạc trước khi đưa ra các quy định phù hợp luật pháp mỗi nước”.

Khổ nỗi, trên diễn đàn căn cứ vào những quy định pháp quy là vậy, song thực tế không hẳn thế vì những phức tạp đặc thù. Những rắc rối mang tính kỹ thuật đó cần một sự tận tâm vì dân, vì sinh mệnh, quyền lợi sát sườn của họ. Chủ tịch Hội Luật gia Quảng Trị Võ Công Hoan thẳng thắn: “Việc kéo dài làm quốc tịch cho đồng bào di cư từ Lào, chân tình mà nói, ngoài sự rườm rà nhiêu khê của thủ tục thì cán bộ tư pháp xã, huyện, tỉnh chưa thực thụ mặn mà, xắn tay áo vào cuộc quyết liệt”.

Một góc bản Vao Ni (A Vao, Đakrông) nơi có nhiều đồng bào di cư từ Lào về.

Nhiêu khê thủ tục

Trong cuộc khảo sát liên quan đến vấn đề quốc tịch được tổ chức mới đây của Hội Luật gia tỉnh Quảng Trị và một số ban, ngành chức năng tại 18 xã, thị trấn tại 2 huyện miền núi Đakrông và Hướng Hóa cho thấy, hiện có gần 300 cặp vợ chồng đang chung sống với nhau, có yếu tố nước ngoài (người Việt lấy người Lào và ngược lại), song chưa đăng ký kết hôn. Những đôi vợ chồng nói trên sống chủ yếu ở các khu vực giáp ranh biên giới thuộc xã các xã A Vao, A Dơi, Pa Tầng, Pa Linh, Hướng Việt, Hướng Lập … Điều đó cho thấy, hiện trạng hôn nhân chưa được pháp luật thừa nhận tại Quảng Trị còn rất phổ biến.

Mới đây, Luật sư Hoan nói, Hội Luật gia tỉnh này cũng đã phối hợp với chính quyền các địa phương để hỗ trợ, tư vấn và hoàn thiện các thủ tục pháp lý nhằm giải quyết những vướng mắc liên quan đến việc đăng ký kết hôn cho người dân. Theo đó, các đơn vị đã tiến hành cấp giấy chứng nhận đăng ký kết hôn cho 226/287 cặp vợ chồng có yếu tố nước ngoài (chủ yếu là người Lào). Hiện vẫn còn hơn 70 trường hợp chưa làm thủ tục đăng ký kết hôn bởi không có cơ sở.

Chính sự thiếu thống nhất trong việc giải quyết nên câu chuyện “người lậu miền biên ải” ở Quảng Trị vẫn là câu chuyện chưa có hồi kết.

Hữu Thành

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s