Chào các bạn,
Bác Hồ kính yêu có bài thơ “Trẻ con” nổi tiếng:
Trẻ con
Trẻ em như búp trên cành,
Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan,
Chẳng may vận nước gian nan,
Trẻ em cũng bị bận thân cực lòng.
Học hành, giáo dục đã không,
Nhà nghèo lại phải làm công, cày bừa.
Sức còn yếu, tuổi còn thơ,
Mà đã khó nhọc cũng như người già!
Có khi lìa mẹ, lìa cha,
Đi ăn ở với người ta bên ngoài.
Vì ai mà đến thế này?
Vì giặc Nhật với giặc Tây bạo tàn!
Khiến ta nước mất, nhà tan,
Trẻ em cũng phải cơ hàn xót xa.
Vậy nên con trẻ nước ta
Phải đoàn kết lại để mà đấu tranh!
Kẻ lớn cứu quốc đã đành,
Trẻ em cũng phải ra dành một vai.
Bao giờ đánh đuổi Nhật, Tây,
Trẻ em ta sẽ là bầy con cưng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, đăng trên báo Việt Nam độc lập, số 106, ngày 21-9-1941 (1).
Việt Nam giành độc lập, chấm dứt 87 năm đô hộ của thực dân Pháp (1858–1945) bằng Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Cách mạng tháng Tám năm 1945 cũng lật đổ ách thống trị của Nhật và chính quyền tay sai. Sau đó, Việt Nam tiếp tục kháng chiến chống Pháp trở lại (1945-1954) và Mỹ (đến 1975) để thống nhất đất nước. Như vậy, tính đến năm 2026, Việt Nam độc lập được 81 năm.
“Bao giờ đánh đuổi Nhật, Tây,
Trẻ em ta sẽ là bầy con cưng.”
Một giấc mơ thật đẹp.
Thế nhưng, 81 năm qua, và đặc biệt là hiện tại, trẻ em ta có phải là bầy con cưng không? Có được ăn ngủ và học hành không? Hay “Trẻ em cũng bị bận thân cực lòng,/ Học hành, giáo dục đã không,/ Nhà nghèo lại phải làm công, cày bừa“?
Hãy xem bức tranh giáo dục năm 2026:
- 124 trường THPT công lập ở Hà Nội tuyển gần 81.500 học sinh lớp 10, tỷ lệ trúng tuyển chỉ 55%, thấp nhất trong vài năm qua (2).
- 170 trường THPT công lập ở TP HCM tuyển khoảng 103.739 học sinh lớp 10, tỷ lệ trúng tuyển khoảng 61% (3), khá thấp.
[Lưu ý: Trong ngôn ngữ báo chí rối rắm hiện nay, lớp 10 công lập và lớp 10 trường THPT công lập là 2 khái niệm khác nhau. Lớp 10 công lập bao gồm cả lớp 10 trường THPT công lập, trường nghề, và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên. Vì thế, khi đọc cụm từ “lớp 10”, hay “lớp 10 công lập” trên báo chí, cần suy nghĩ trong bối cảnh liên quan để hiểu đó là lớp 10 nào.]
Nếu con số % chưa rõ nét, hãy xem những con số cụ thể hơn:
Ở Hà Nội, trong 147.000 học sinh tốt nghiệp cấp 2, chỉ có 81.500 em được vào lớp 10 THPT, hoặc, nếu tính gộp các em vào trường nghề và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên, thì có 88.000 em được vào lớp 10 công lập (4).
Như vậy, chỉ riêng Hà Nội, số em không thể vào lớp 10 THPT là 65.500 em, hoặc, số em không thể vào lớp 10 công lập là 59.000 em (4). 59.000 em này tương đương số học sinh lớp 9 của cả tỉnh Ninh Bình (sau khi sáp nhập Ninh Bình với Hà Nam và Nam Định) (5), và số học sinh lớp 9 của cả tỉnh Bắc Ninh (sau khi sáp nhập Bắc Ninh và Bắc Giang) (6).
Còn Tp HCM, trong khoảng 170.000 học sinh tốt nghiệp cấp 2, chỉ có khoảng 103.739 em được vào lớp 10 THPT (3).
Như vậy, số em không thể vào lớp 10 THPT ở Hà Nội là 65.500, và ở Tp.HCM là 66.261, tổng cộng là hơn 125.000 em.
Các em này sẽ đi đâu? Vào trường tư thục?
Hiện, học sinh trường công được miễn học phí, còn mức thu phổ biến ở các trường tư thục là 5-7 triệu đồng mỗi tháng (4). Đó là trường “bình dân”, còn trường quốc tế hoặc song ngữ có thể từ 15-80 triệu/tháng (7).
Tuy nhiên, thu nhập bình quân của người lao động năm 2025 chỉ đạt 8,31 triệu đồng/tháng (8). Mà với nhiều lao động, 10 triệu đồng/tháng mới là “mốc an toàn” để tồn tại ở Hà Nội. Nhưng, chỉ mới đầu năm 2026, khi chi phí sinh hoạt liên tục tăng, mức thu nhập này đã không còn đủ sống (9). Thế nên, với đa số người lao động, việc cho con học trường tư thục là điều không thể.
Nhắc lại, số em không thể vào lớp 10 THPT ở Hà Nội và Tp.HCM trong năm 2026 này là hơn 125.000 em, và đa số sẽ ở nhà, vì chẳng còn chỗ nào khác để đi.
Trong khi đó, trong 3 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận gần 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi ‘3 không’ – không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo (10). Số thanh niên thuộc nhóm này tăng 212.500 người so với cùng kỳ năm trước (10).
Không có thống kê số em không thể vào lớp 10 THPT trong cả nước, nhưng ta có thể mường tượng con số 212.500 thanh niên 3 không tăng thêm so với năm ngoái này từ đâu mà ra. Còn từ đâu nữa, ngoài các em bị rớt lớp 10 THPT năm ngoái, và những năm trước đó?
Chú ý: Theo Điều 1 Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam thì trẻ em là người dưới 16 tuổi (11). Theo Điều 1 Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em thì trẻ em có nghĩa là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi (12). Các em lớp 9 lên lớp 10 thường là 15 tuổi, nên các em đó là trẻ em. Vậy cụm từ “1,6 triệu thanh niên ‘3 không'” để chỉ 1,6 triệu người 15-24 tuổi ‘3 không’ là sai luật. Đúng luật phải là “1,6 triệu trẻ em-thanh niên 15-24 tuổi ‘3 không'” – không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo.
Đứng trước vấn đề Việt Nam có “1,6 triệu trẻ em-thanh niên 15-24 tuổi ‘3 không'”, Chính phủ đã và đang làm gì?
Hãy xem dự thảo đồ án Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, phần trường lớp cho giáo dục, dưới đây:
Hà Nội dự kiến xây thêm 986 trường từ năm 2031 đến 2045. Trong đó, cấp mầm non nhiều nhất – 441 trường, tiếp đó là tiểu học (288 trường), THCS (166) và THPT (91). (13).
Tại sao không phải là 441 trường mầm non, 441 trường tiểu học, 441 trường THCS, và 441 trường THPT?
Tại sao không để trẻ em tiếp tục được đi học, mà phải làm khó dễ các em, khiến các em phải nghỉ học hàng loạt cả trăm nghìn em mỗi năm, và hiện tại có tới 1 triệu 6 trẻ em-thanh niên 15-24 tuổi ‘3 không’?
Có thủ đô nào trên thế giới có tầm nhìn 100 năm theo hướng thụt lùi như thế?
Mặt khác, theo Điều 12 đến Điều 36 Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam, trẻ em có Quyền được giáo dục, học tập và phát triển năng khiếu:
- Trẻ em có quyền được giáo dục, học tập để phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của bản thân.
- Trẻ em được bình đẳng về cơ hội học tập và giáo dục; được phát triển tài năng, năng khiếu, sáng tạo, phát minh. (11).
Theo Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em, các Quốc gia thành viên (Việt Nam là thành viên) thừa nhận quyền của trẻ em được học hành, và để từng bước thực hiện quyền này trên cơ sở bình đẳng về cơ hội, phải:
- …Dùng mọi phương tiện thích hợp để giúp cho tất cả mọi người, trên cơ sở khả năng của mình, đều có thể tiếp cận với giáo dục đại học;
- Có biện pháp khuyến khích việc đi học đều đặn ở trường và giảm tỷ lệ bỏ học… (12).
Việc Việt Nam để xảy ra mỗi năm cả hơn trăm nghìn trẻ em lớp 9 phải bỏ học là việc vi phạm Luật trẻ em của chính Việt Nam, và Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em, một cách nghiêm trọng.
Ngẫm nghĩ lại bài thơ của cụ Hồ:
Trẻ con
Trẻ em như búp trên cành,
Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan,
Chẳng may vận nước gian nan,
Trẻ em cũng bị bận thân cực lòng.
Học hành, giáo dục đã không,
Nhà nghèo lại phải làm công, cày bừa.
Sức còn yếu, tuổi còn thơ,
Mà đã khó nhọc cũng như người già!
Có khi lìa mẹ, lìa cha,
Đi ăn ở với người ta bên ngoài.
Vì ai mà đến thế này?
Không thể “Vì giặc Nhật với giặc Tây bạo tàn!”
Vậy vì ai?
Phạm Thu Hương
Tham khảo:
(1) Trẻ con, Hồ Chí Minh, Thi Viện.
(2) Hà Nội công bố chỉ tiêu lớp 10 công lập, VNExpress, 4/4/2026.
(3) TPHCM: Chỉ khoảng 61% học sinh lớp 9 có suất vào lớp 10 công lập, Nhân lực Nhân tài Việt, 16/03/2026.
(4) Phụ huynh ‘toát mồ hôi’ khi 60.000 học sinh không có suất vào lớp 10 công lập, VNExpress, 20/3/2026.
(5) Ninh Bình phê duyệt 40.181 chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập năm học 2026-2027, Báo Ninh Bình, 05/02/2026.
(6) Bắc Ninh: Mở rộng quy mô, giảm áp lực cho các trường trung học phổ thông, Báo Bắc Ninh, 11/02/2026.
(7) Chi tiết những trường tư thục có học phí từ 100 triệu đến gần tỷ đồng/năm tại Hà Nội, Giáo dục, 10/12/2025.
(8) Thu nhập bình quân của người lao động năm 2025 đạt 8,31 triệu đồng/tháng, VNExpress, 29/12/2025.
(9) Lao động sống như thế nào với mức lương 10 triệu đồng/tháng ở Hà Nội, Lao Động, 02/03/2026.
(10) Gần 1,6 triệu thanh niên ‘ba không’, VNExpress, 4/4/2026.
(11) Trẻ em là người bao nhiêu tuổi?, Thư viện Pháp luật.
(12) Quốc tế thiếu nhi 1/6: Những nội dung của Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em, Thư viện Pháp luật.
(13) 33 phường ở Hà Nội được ưu tiên xây trường học, VNExpress, 13/3/2026.
o0o
© copyright 2026
Phạm Thu Hương
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com
CVD 