Nỗ lực bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Êđê (2 Kỳ)

Trường Tiểu học Nơ Trang Lơng (xã Ea Trang, huyện M’Đrắk) là một trong những đơn vị thực hiện tốt việc dạy song ngữ Việt - Êđê cho học sinh.
Trường Tiểu học Nơ Trang Lơng (xã Ea Trang, huyện M’Đrắk) là một trong những đơn vị thực hiện tốt việc dạy song ngữ Việt – Êđê cho học sinh.

***

Nỗ lực bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Êđê (Kỳ 1)

Cập nhật lúc 08:50, Thứ Bảy, 16/06/2018 (GMT+7)

baodaklak – Ngày nay, với xu hướng hội nhập, giao lưu và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ khiến ngôn ngữ của nhiều dân tộc thiểu số (DTTS), trong đó có dân tộc Êđê đang đứng trước nguy cơ mai một. Mặc dù các ngành chức năng, các địa phương trong tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy tiếng nói, chữ viết của dân tộc Êđê, song hiệu quả chưa được như mong đợi.

Kỳ 1: Tăng cường dạy tiếng mẹ đẻ cho học sinh Êđê

Đắk Lắk là một trong số 30 tỉnh, thành phố trong cả nước đã sớm triển khai việc dạy chữ viết, tiếng nói Êđê trong trường học phổ thông, đồng thời biên soạn nhiều đầu sách tiếng Êđê phục vụ việc dạy và học. Song, sau nhiều năm triển khai, việc dạy và học tiếng mẹ đẻ cho học sinh Êđê còn những khó khăn nhất định.

Hào hứng với tiếng mẹ đẻ

Trường Tiểu học Triệu Thị Trinh (phường Thống Nhất, TP. Buôn Ma Thuột) là một trong những đơn vị thực hiện tốt việc dạy học tiếng Êđê cho học sinh. Ở đây, học sinh Êđê từ lớp 3 được dạy đọc, viết bằng tiếng mẹ đẻ, giúp các em học tốt các môn học văn hóa. Đến cuối cấp I, học sinh đọc, viết được bằng cả hai thứ tiếng Êđê và tiếng Việt. Mới đây được tham dự một tiết học tiếng Êđê của học sinh lớp 4, chúng tôi cảm thấy các em rất hào hứng với việc học tiếng mẹ đẻ khi có rất nhiều em xung phong phát biểu ý kiến khi cô giáo yêu cầu lấy ví dụ bằng tiếng mẹ đẻ… Em Y Kôn H’đơk, học sinh lớp 4B chia sẻ: “Ở nhà bố, mẹ em thường nói chuyện bằng tiếng Êđê nhưng lại không biết viết chữ. Sau hai năm học ở trường, giờ đây em đã biết viết, thông thạo ngữ pháp, đọc được nhiều sách bằng tiếng Êđê và vận dụng ngôn ngữ Êđê vào các môn học khác rất hiệu quả. Hai năm học vừa qua, em đều đạt danh hiệu học sinh tiên tiến”.

Cô H'Jem hướng dẫn học sinh trong giờ học tiếng Êđê.
Cô H’Jem hướng dẫn học sinh trong giờ học tiếng Êđê.

Cô H’Jem Kpơr, giáo viên kiêm nhiệm tiếng Êđê của Trường Tiểu học Triệu Thị Trinh cho biết, hầu hết các em học sinh Êđê trong trường đều biết nói tiếng mẹ đẻ  nhưng không biết viết. Sau 2-3 năm học tiếng Êđê ở trường, các em phát âm chuẩn hơn, nắm vững ngữ pháp, viết được bằng ngôn ngữ của dân tộc mình. “Hiểu được tiếng mẹ đẻ không chỉ giúp học sinh dân tộc Êđê tiếp thu các môn học khác tốt hơn mà còn giúp các em tự tin, thêm yêu văn hóa của dân tộc mình”, cô H’Jem vui mừng nói.

Thầy Trần Công Thức, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Triệu Thị Trinh cho hay, với đặc thù một trường học có hơn 95% học sinh là người Êđê, nên nhà trường đã tổ chức dạy tiếng Êđê cho học sinh từ nhiều năm trước. Một thuận lợi cho nhà trường, từ năm học 2015-2016, theo quy định của Bộ GD-ĐT, học sinh học tiếng Êđê được cấp sách giáo khoa, tài liệu liên quan; giáo viên kiêm nhiệm dạy tiếng Êđê có chế độ thù lao. Nhờ đó, hiệu quả dạy – học tiếng mẹ đẻ được nâng lên rõ rệt. Khi  các em học sinh đọc, viết thành thạo ngôn ngữ của dân tộc mình thì hứng thú đến lớp và học tốt các môn học khác hơn. Nhờ đó, những năm gần đây, tỷ lệ học sinh DTTS của trường bỏ học giữa chừng hầu như không còn nữa.

Dạy – học tiếng Êđê vẫn còn nhiều khó khăn

Tỉnh Đắk Lắk triển khai dạy tiếng nói, chữ viết dân tộc Êđê cho học sinh từ khối lớp 3 đến lớp 5 tại một số trường tiểu học bắt đầu từ năm 1981 và cho học sinh từ khối lớp 6 đến lớp 8 trong chương trình thực nghiệm tại các trường phổ thông dân tộc nội trú của các huyện, thị xã, thành phố những năm gần đây. Đến năm học 2017-2018, toàn tỉnh có 120 trường tổ chức dạy tiếng Êđê, trong đó có 106 trường tiểu học, 14 trường Phổ thông dân tộc nội trú, với 673 lớp cho 13.533 học sinh, 172 giáo viên. Tuy nhiên, do thiếu giáo viên nên việc dạy tiếng Êđê chỉ thực hiện được ở một số điểm trường có điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất và giáo viên.

Theo thống kê của Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch, trước đây 53 DTTS trên cả nước đều có tiếng nói riêng của dân tộc mình, nhưng đến nay, chỉ có hơn 30 dân tộc còn giữ được tiếng nói riêng và 14 dân tộc có chữ viết riêng. Một số dân tộc như Ơ Đu, Chứt, Lô Lô, Lự… đã gần như mất tiếng nói riêng.

Hằng năm, các địa phương trong tỉnh cũng tổ chức dạy tiếng, chữ viết dân tộc Êđê cho đội ngũ cán bộ làm phong trào, phát động quần chúng ở thôn, buôn. Tỉnh cũng thành lập Ban Nghiên cứu giáo dục học sinh dân tộc thiểu số (thuộc Sở GD-ĐT) để phối hợp với các bộ, ngành Trung ương và địa phương sưu tầm, biên soạn, xuất bản tài liệu phục vụ việc dạy và học tiếng Êđê như: Từ điển Việt – Êđê, Êđê – Việt; trung bình mỗi năm xuất bản 5 đầu sách về truyện cổ, lời nói vần, luật tục, nghi lễ, lễ hội, sử thi Êđê…

Cô H'Jem hướng dẫn học sinh trong giờ học tiếng Êđê.
Học sinh trong giờ học tiếng Êđê.

Bà Lê Thị Ngọc Thơm, Phó trưởng Ban Nghiên cứu giáo dục học sinh dân tộc thiểu số cho biết, những năm qua, Ban đã biên soạn nhiều đầu sách tiếng Êđê như bộ sách ngữ pháp, sách bổ trợ (vở bài tập, vở tập viết, truyện đọc),…  nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học tiếng Êđê trong trường học. Hầu hết các trường học phân phối các tiết học môn tiếng Êđê xen kẽ vào chương trình chính khóa đúng quy định của Bộ GD-ĐT. Tuy quy mô trường, lớp và chất lượng dạy tiếng Êđê đang dần ổn định, nhưng trên thực tế việc dạy tiếng mẹ đẻ cho học sinh người Êđê vẫn còn nhiều khó khăn, bất cập. Cụ thể là tài lực và vật lực phục vụ công tác dạy học tiếng Êđê còn thiếu thốn; lớp trẻ người Êđê không quan tâm mấy đối với tiếng nói dân tộc mình; đời sống của không ít bà con Êđê còn khó khăn nên xao nhãng chuyện cho con em học ngôn ngữ dân tộc mình…

Trước thực trạng này, các ban, ngành hữu quan trong tỉnh cần phối hợp với ngành Giáo dục tỉnh sớm tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhằm bảo tồn và phát huy ngôn ngữ của đồng bào Êđê. Trong đó, cần tập trung khảo sát đội ngũ giáo viên tiếng Êđê, qua đó có kế hoạch tập huấn, đào tạo nghiệp vụ sư phạm cho những người trực tiếp đứng lớp giảng dạy; cung cấp đầy đủ trang thiết bị dạy học; thường xuyên kiểm tra, giám sát để việc giảng dạy tiếng Êđê trong các trường phổ thông được thực hiện ngày một tốt hơn.

Lê Thành

***

Nỗ lực bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Êđê (Kỳ 2)

Cập nhật lúc 09:05, Thứ Hai, 18/06/2018 (GMT+7)

Kỳ 2: Cần giải pháp tổng thể bảo tồn ngôn ngữ Êđê

Việc nhận biết ra nguyên nhân và quan trọng hơn là thái độ ứng xử và hành động để có thể ngăn chặn được nguy cơ mai một ngôn ngữ của các DTTS, trong đó có dân tộc Êđê là vấn đề cấp bách đang đặt ra đối với các cấp, các ngành và chính chủ thể ngôn ngữ này. 

Khi cộng đồng nâng cao ý thức giữ gìn ngôn ngữ

Ngày nay, có không ít thanh thiếu niên Êđê ở nhiều địa phương trong tỉnh ngại giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ. Nguyên nhân là do nhận thức của chính bản thân họ, mặt khác là sự thiếu quan tâm của gia đình và định hướng của cộng đồng. Tuy vậy, tại buôn Tuôr (xã Hòa Phú, TP. Buôn Ma Thuột), cộng đồng người Êđê ở đây đã có nhiều cách để giữ gìn tiếng nói của dân tộc mình, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa của dân tộc.

Già làng buôn Tuôr Y Thút Byă chia sẻ: “Gần 100% hộ dân trong buôn là người Êđê. Xưa nay, bà con đều sử dụng tiếng mẹ đẻ để giao tiếp với nhau, chỉ khi nào ra ngoài xã hội, hoặc có người đến buôn không hiểu tiếng Êđê thì bà con mới nói tiếng Việt. Việc bảo tồn tiếng nói của dân tộc mình đã được quy định trong hương ước của buôn”. Để con cháu không quên điều này, trong các buổi họp dân, già làng Y Thút thường xuyên nhắc nhở, tuyên truyền, nhất là đối với thế hệ trẻ. Điều này được bà con trong buôn đồng tình ủng hộ, nên dù con cháu có đi học, đi làm xa nhưng mỗi khi về buôn đều sử dụng tiếng mẹ đẻ để nói chuyện với nhau.

Trường Tiểu học Nơ Trang Lơng (xã Ea Trang, huyện M’Đrắk) là một trong những đơn vị thực hiện tốt việc dạy song ngữ Việt - Êđê cho học sinh.
Trường Tiểu học Nơ Trang Lơng (xã Ea Trang, huyện M’Đrắk) là một trong những đơn vị thực hiện tốt việc dạy song ngữ Việt – Êđê cho học sinh.

Về điều này, ông Y Doan Niê, Bí thư Đảng ủy xã Hòa Phú nhận xét, nhờ giữ gìn tốt tiếng nói của dân tộc mình nên người dân buôn Tuôr luôn đoàn kết, gắn bó, cùng giúp đỡ nhau phát triển kinh tế. Nhiều năm liền tình hình an ninh trật tự trong buôn ổn định, người dân luôn nỗ lực bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cha ông để lại như: lễ cúng bến nước, lễ cầu mưa… Năm 2017, buôn Tuôr được UBND TP. Buôn Ma Thuột chọn tổ chức phục dựng một số nghi lễ đặc trưng, bảo tồn chữ viết của đồng bào Êđê để phục vụ du lịch cộng đồng.

Tiến sĩ Buôn Krông Tuyết Nhung, giảng viên Trường Đại học Tây Nguyên, chuyên gia văn hóa dân tộc Êđê cho biết, việc bảo tồn ngôn ngữ hay văn hóa DTTS trước hết phải ở ý thức của chính chủ thể. Bảo tồn ngôn ngữ có hai cách: bảo tồn tiếng nói và bảo tồn chữ viết. Hiện tại, người Êđê trong các thôn, buôn trong tỉnh vẫn sử dụng ngôn ngữ nói trong giao tiếp, sinh hoạt đời thường, còn về chữ viết thì có ít người thông thạo. Muốn phát huy, bảo tồn ngôn ngữ hiệu quả cần giải pháp tổng thể, sự vào cuộc của tất cả các cấp, ngành, chính quyền và nâng cao ý thức của người dân.

Lồng ghép chính sách phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa

Những năm qua, tỉnh Đắk Lắk đã triển khai nhiều dự án, đề án bảo tồn, phát huy tiếng nói, chữ viết của dân tộc Êđê. Tỉnh cũng chỉ đạo các địa phương tổ chức dạy tiếng, chữ viết cho cán bộ người dân tộc tại chỗ, cán bộ làm phong trào, phát động quần chúng ở các thôn, buôn. Các cơ quan, đơn vị, địa phương trong tỉnh cũng in các sách, tài liệu, tờ rơi bằng song ngữ Việt – Êđê phát đến các thôn, buôn để tuyên truyền nhiệm vụ chính trị của từng đơn vị. Các quy ước thôn, buôn của người dân tộc Êđê cũng đã được dịch ra song ngữ Việt – Êđê phát đến từng gia đình.

Nhiều đầu sách về ngôn ngữ dân tộc Êđê được biên soạn, phục vụ việc dạy và học trên địa bàn tỉnh.
Nhiều đầu sách về ngôn ngữ dân tộc Êđê được biên soạn, phục vụ việc dạy và học trên địa bàn tỉnh.

“Để góp phần bảo tồn ngôn ngữ DTTS, trong đó có tiếng Êđê thì trước hết chính người dân phải nâng cao ý thức truyền dạy ngôn ngữ cho con em mình. Nếu ngay từ trong gia đình mà cha mẹ, ông bà không có ý thức gìn giữ ngôn ngữ, duy trì việc sử dụng hằng ngày cho con cháu thì không ngành chức năng, chính quyền, nhà nghiên cứu nào có thể giúp họ làm sống lại ngôn ngữ được”.

Ông Y Kô Niê, Phó trưởng Phòng Quản lý văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Bà Lê Thị Ngọc Thơm, Phó Trưởng Ban Nghiên cứu giáo dục học sinh dân tộc thiểu số cho hay, hiện nay hầu hết các trường học trong tỉnh có đông học sinh dân tộc Êđê đều đã tổ chức dạy tiếng mẹ đẻ cho các em. Tuy nhiên, việc triển khai chưa đồng bộ, đội ngũ giáo viên dạy tiếng Êđê còn mỏng, thiếu và chưa được đào tạo bài bản nên việc truyền đạt chưa đạt hiệu quả cao, chất lượng dạy – học còn thấp. Ngoài ra, khó khăn lớn nhất trong truyền dạy tiếng Êđê là chế độ chính sách cho giáo viên chưa thỏa đáng. Do không được đào tạo bằng cấp chuyên môn nên chỉ được hưởng phụ cấp 0,3%/tháng khi tham gia giảng dạy tiếng DTTS. Chưa hết, hiện nay Bộ GD-ĐT đã xây dựng danh mục thiết bị và đồ dùng dạy học bộ môn tiếng DTTS, trong đó có tiếng Êđê, nhưng hiện tại tỉnh chưa có kinh phí để làm nên trang thiết bị, dụng cụ dạy học môn tiếng Êđê chưa có.

Theo ông Y Kô Niê, Phó Trưởng Phòng Quản lý văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, giải pháp tốt nhất để bảo tồn ngôn ngữ Êđê là cần tăng cường tập huấn chuyên môn cho cán bộ giảng dạy, đầu tư biên soạn tài liệu, mở rộng đối tượng học. Phát triển ngôn ngữ các DTTS không chỉ thông qua chính sách văn hóa – giáo dục mà cần lồng ghép với chính sách xóa đói, giảm nghèo cho đồng bào DTTS để đời sống kinh tế người dân ngày càng phát triển, làm cơ sở cho việc giữ gìn, phát huy truyền thống văn hóa dân tộc mình. Lồng ghép các chương trình đầu tư xây dựng nông thôn mới, ngoài xây dựng cơ sở vật chất cần quan tâm đến văn hóa vật thể, phi vật thể phù hợp với đồng bào DTTS từng vùng miền.

Lê Thành

Advertisements

One thought on “Nỗ lực bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Êđê (2 Kỳ)

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s