Để người dân thực sự tham gia vào quy trình ngân sách

Thạc sĩ Lương Thị Thu Hương (*)Thứ Bảy,  30/4/2016, 10:48 (GMT+7)

Những bộ luật về ngân sách nhà nước qua các thời kỳ không có bất cứ một quy định nào ghi nhận về quyền của người đóng thuế trong quy trình ngân sách, dù họ là lực lượng chính xây dựng nên nguồn tài chính để Nhà nước tồn tại. Trong ảnh: Người dân làm thủ tục về thuế. Ảnh: MINH KHUÊ

(TBKTSG) – Tại diễn đàn Đối tác phát triển Việt Nam ngày 5-12-2015, khi được giám đốc quốc gia của Ngân hàng Thế giới hỏi “Việt Nam sẽ lấy nguồn ở đâu ra để phát triển cho những năm tới?”, nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã trả lời rằng “chúng tôi coi nhân dân chúng tôi là người quyết định sự thành công hay thất bại của sự nghiệp phát triển”.

Mẩu đối thoại ngắn gọn này cho thấy rõ ràng chúng ta đang có hai vấn đề lớn: một là ngân sách nhà nước (NSNN) đã “cạn”; hai là các nhà lãnh đạo đang đặt lên vai người dân Việt Nam áp lực khó có thể thực thi, xuất phát từ chính những rào cản mà Nhà nước đặt ra trong lĩnh vực NSNN.

Pháp lý có thể là rào cản

Những bộ luật về NSNN qua các thời kỳ không có bất cứ một quy định nào ghi nhận về quyền của người đóng thuế trong quy trình ngân sách, dù họ là lực lượng chính xây dựng nên nguồn tài chính để Nhà nước tồn tại.

Đây là một… thiếu sót trong quá trình xây dựng các luật này hay trong quá trình ấy, nhà làm luật đã cố gắng loại bỏ những rắc rối nhằm tạo sự tự do và dễ ràng hơn trong quản trị nhà nước về ngân sách?

Sự cố gắng hạn chế thông tin về ngân sách rõ ràng là có khi pháp luật quy định rằng “các số liệu dự toán, quyết toán NSNN về những lĩnh vực chưa được công bố là bí mật nhà nước thuộc độ Tuyệt mật”(1). Nếu vi phạm người ta có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cũng để phù hợp với quy định này, Luật NSNN 2002 mặc dù có quy định về công khai và minh bạch ngân sách tại điều 3 và điều 13 nhưng việc công khai này chỉ mang tính hình thức vì điều 12 của Nghị định 60/2003/NĐ-CP về hướng dẫn thi hành luật này quy định các tài liệu được công khai chỉ là dự toán ngân sách đã được cấp có thẩm quyền giao; quyết toán ngân sách đã được cấp có thẩm quyền duyệt; kết quả kiểm toán ngân sách do cơ quan kiểm toán công bố theo quy định của pháp luật với thời điểm công khai là khi đã được cơ quan nhà nước quyết định xong.


Hiện nay, quyền thảo luận, tham gia ý kiến và can thiệp vào quy trình ngân sách của người dân về cơ bản là không có.

Với những quy định như trên, Nhà nước đã hoàn toàn khống chế được sự tham gia của người dân vào quy trình NSNN cũng như tạo nên một quy trình ngân sách khép kín. Dân chúng khó lòng có thể bày tỏ chính kiến của mình một cách hợp pháp về NSNN khi mà mọi thông tin được công khai đã được “định đoạt”.

Theo tinh thần của Luật NSNN 2002, sự tham gia của dân chúng vào quy trình NSNN chỉ được thông qua một kênh đại diện duy nhất là các đại biểu của họ. Tuy nhiên, ngay cả những đại diện này cũng phải nản lòng mà than vãn rằng “không thấy ở đâu xài tiền ngân sách lãng phí và tùy tiện như nước mình”(2), cho thấy sự bất lực và yếu đuối của các cử tri trước một thực tế rằng NSNN đã thoát khỏi tầm kiểm soát của Quốc hội, nơi được coi là có quyền quyết định và kiểm soát tối cao về NSNN.

Như vậy, việc thảo luận, tham gia ý kiến và can thiệp vào quy trình ngân sách đối với người dân về cơ bản là không có.

Pháp lý có thể mở ra cơ hội

Năm 2015, với nhiều nỗ lực của Quốc hội cũng như sự vận động của các tổ chức dân sự, khi làm luật NSNN mới, lần đầu tiên trong lịch sử ngân sách Việt Nam, dân chúng được trực tiếp tham gia vào giám sát NSNN(3) thông qua sự chủ trì của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp. Bên cạnh đó, điều 15 của Luật NSNN 2015 quy định các giai đoạn của quy trình ngân sách gồm lập dự toán, chấp hành và quyết toán NSNN đều được công bố – một quy định mở rộng, tạo cơ hội cho người đóng thuế được phép trở thành một chủ thể của quy trình NSNN bên cạnh các đơn vị sử dụng và quản lý ngân sách. Thời điểm công khai cũng được nới rộng, thành ngay khi lập dự toán NSNN, các bản dự tính cũng phải được công bố rộng rãi dưới nhiều hình thức.

Tuy nhiên, cho đến thời điểm này, còn một số vướng mắc cần phải giải quyết trước khi các quy định này có hiệu lực vào năm ngân sách 2017.

Thứ nhất là phải xử lý quy định tại khoản 5, điều 5, Pháp lệnh 30 năm 2000 về Bảo vệ bí mật nhà nước. Nếu không, nội dung này sẽ mâu thuẫn với điều 15 Luật NSNN năm 2015. Các nội dung tại khoản 5, điều 5, Pháp lệnh 30 quy định các tài liệu được phép công khai tại điều 15 Luật NSNN 2015 là thông tin bí mật quốc gia.

Thứ hai, hiện tại chưa có hướng dẫn thi hành Luật NSNN năm 2015, vì vậy các quy định về công khai ngân sách, sự giám sát ngân sách của cộng đồng theo quy định tại điều 15 và điều 16 chưa thực sự chi tiết, gây khó khăn khi người dân muốn tiếp cận thông tin hay tham gia vào các hoạt động NSNN.

NSNN là một lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm, bởi người tạo lập ra chúng lại không được trực tiếp quản lý và sử dụng. Nhà nước có quyền thu thuế, phí, lệ phí để duy trì hoạt động thì Nhà nước cũng phải có nghĩa vụ thiết lập sự minh bạch trong quá trình sử dụng và quản lý tiền thuế. Tất nhiên, trong quá trình quản lý nhà nước, có nhiều động cơ để người ta không công bố các thông tin như áp lực về năng lực quản lý hay trách nhiệm không hoàn thành nhiệm vụ… Tuy nhiên, một nhà nước muốn phát triển hơn và vì dân chúng chúng hơn sẽ phải là nơi tạo cho công dân của họ những công cụ cần thiết để đảm bảo rằng họ thực sự trở thành một lực lượng đáng được kỳ vọng và có thể gánh vác được những mong đợi lớn lao, kiểu như quyết định tới sự thành công hay thất bại của sự nghiệp phát triển đất nước.


(*) Khoa Luật – Đại Học Mở TPHCM

(1) Khoản 3, điều 5, Pháp lệnh 30 năm 2000 về bảo vệ bí mật nhà nước

(2) Đại biểu Quốc hội Trần Du Lịch

(3) Điều 16 Luật Ngân sách 2015

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s