Đôi điều về chữ Nôm và giọng Quảng Nam (phần 1)

Nguyễn Cung Thông* (Melbourne, Úc), Vân Hạc** (Hà Nội, Việt Nam)

Tiến trình Nam Tiến của dân tộc Việt.

Vừa nghe lại các bài ca Mưa Chiều Kỷ Niệm, Nỗi Buồn Hoa Phượng, Tình Bơ Vơ … bằng giọng Quảng (Nam), xem trang YouTube này [www.youtube.com] hay http://www.youtube.com/watch?v=IM6dzrmTx8w  … càng nghe càng thấy thấm thía, nhân đây cũng ghi lại vài nhận xét và các dữ kiện liên hệ.

1. Tại sao đọc là Nôm thay vì Nam

Nhắc đến giọng Quảng (Nam) chúng tôi lại nghĩ đến (cách đọc) chữ Nôm 字喃 – tại sao lại đọc là Nôm từ Nam ra Bắc, từ Thừa Thiên đến Rạch Giá …. Đây cũng là giọng Quảng khi phát âm làm thành lồm, Nam thành Nôm … Không những thế, thời vua Trần Nhân Tôn (khi chữ Nôm khởi sắc như qua Cư Trần Lạc Đạo phú …) được Chế Mân nhượng cho Châu Ô và Châu Rí thuộc địa bàn Quảng Nam: cũng là khi người Việt định cư ở các khu này (trong tiến trình Nam Tiến). Do đó, cách đọc chữ Nôm (thay vì chữ Nam) là một dấu ấn thời-không-gian (time-space impression) của ngôn ngữ: thời gian là khi chữ Nôm khởi sắc và cho ra các tác phẩm giá trị (cần thiết cho văn học độc lập cũng như truyền thông ở biên giới phía Nam) hay là vào khoảng thế kỷ XII, XIII ; không gian là địa bàn tỉnh Quảng Nam nơi mà phương ngữ vẫn còn đọc Nam là Nôm.

Click vào đây để đọc toàn bài

 

Xin thêm vài chi tiết trong bài cho rõ ý



3. Phụ chú và phê bình thêm

3.1 Phụ chú

Phần này không hoàn toàn theo cách ghi tài liệu (Bibliography) tham khảo APA hay MLA vì bao gồm các phê bình thêm về đề tài, tài liệu và tác giả để người đọc có thể tra cứu thêm chi tiết và chính xác.

1) ngoài tương quan Nôm Nam như trên, một số biến âm (địa phương) đã thành chuẩn như con *hàm (chữ Nôm 𤞻 : bộ khuyển + chữ hàm 含) bây giờ ai cũng đọc là hùm (hồm – thời tự điển Việt Bồ La/1651). Tương tự ta có cách đọc hòm so với hàm 函 … Một chữ trong truyện Kiều mà chúng tôi rất thích đọc và tìm hiểu thêm là

Một vùng cỏ áy bóng tà (câu 97) – áy viết (chữ Nôm) là ái 愛 (từ Hán Việt là yêu, mến …) – theo thiển ý nên đọc là úa (một đặc tính của giọng Quảng – quê chua/choa …) .

Ăn chữ Nôm là 咹 với thanh phù là an 安, tuy nhiên còn có thể đọc là yên (so với giọng Quảng Nam en); yên (ngựa) 鞍 với cách đọc yên đã trở thành chuẩn (không nghe ai đọc là *an ngựa). Khuynh hướng chuyển nguyên âm về phía trước (a thành e, front vowel) là một đặc tính khác của giọng Quảng Nam mà yên là một dạng gần với âm en hơn so với âm an; các trường hợp tương tự là từ Hán Việt yến (yên) 燕 én, yêu 腰 eo …v.v… Ngoài các cách phát âm đặc biệt trên, cách dùng từ QN cũng đáng chú ý: như cái ảng (hay ang, áng là đồ đựng nước), một dạng chữ Nôm là 坱 (theo tự điển Taberd/1772-1838, nghĩa tiếng Hán là trần ai/bụi bặm), Chỉ Nam Ngọc Âm Giải Nghĩa dùng chữ ương 央 để chỉ ang. so với “Tự Đức thánh chế giải nghĩa ca” cách dùng thanh phù an 安 hợp với bộ thổ. Trong Chỉ Nam Ngọc Âm Giải Nghĩa (Trần Xuân Ngọc Lan phiên âm và chú giải, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội 1985) vần còn ghi(Mục Khí Dụng)

Áng bồn chậu áng chăng lầm


Chăng cong chăng lọ chăng vò chăng ang

Để chỉ cái bồn đựng nước, tiếng Hán cổ còn dùng chữ 盎 (đọc là áng theo âm Hán Việt), xem cách phiên thiết của chữ 盎
烏浪切 ô lãng thiết (âm áng) theo Thuyết Văn Giải Tự/TVGT, Đường Vận, Tập vận … TVGT còn ghi thêm nghĩa của áng là 盆也 bồn dã
Trong vốn từ Hán Việt, các dụng cụ chứa chất lỏng như oanh 罃, anh 罌 (oanh nhỏ hơn anh), úng 甕 瓮 … có thể liên hệ đến *ảng. Tiếng Tày-Nùng có áng chỉ bát sứ to, so với tiếng Thái อ่าง àang chỉ cái bồn và tiếng Khme ang là bồn (ang tức là bồn nước). Tiếng Mường (Bi) dùng ang như trong cách dùng ‘cải ang nì pằng khènh’ (cái ang này bằng sành). Xem thêm chi tiết các dạng âm cổ phục hồi của áng 盎 trang này http://ytenx.org/dciangx/dzih/%E7%9B%8E/ . Theo GS Axel Schuessler thì *ảng (ang, áng) có khả năng là từ Nam Á (Austroasiatic) trang 151, trong cuốn “ABC Etymological Dictionary of Old Chinese” NXB University of Hawai’i Press (Honolulu, 2007).

Tiếng QN trịt là tẹt (mũi). Một dạnh chữ Nôm dùng chữ Hán triệt 徹 để chỉ trịt, và chữ trịt đã hiện diện trong các tự điển Taberd (1772-1838, không thấy dùng tẹt), tự điển J. Bonet (1899, tẹt là từ tượng thanh như rách tẹt …); Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của P. Của (1895, tẹt là từ tượng thanh như xé tẹt) – chữ Nôm dùng tiệt 截 (nghĩa HV là cắt đứt, rành rẽ …) Để ý là từ điển Việt Bồ La (1651) có ghi tẹt trong cách dùng Blái Tẹt (trái hư vì thời tiết) nhưng không thấy dùng chữ trịt. Thời Việt Nam tự điển (Khai Trí Tiến Đức, 1931/1954) và tự điển Việt-Hoa-Pháp (G. Hue, 1937) đã có cả hai từ tẹt (mũi tẹt) và trịt (trịt mũi). Một trong những bút hiệu của học giả Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là Mũi Tẹt Tử cho thấy tẹt (mũi) được dùng từ đầu thế kỷ 20, phù hợp với các tài liệu đã dẫn bên trên. Rõ ràng là “tiếng Quảng Nam” còn duy trì một số cách dùng cổ mà ngày nay “tiếng Việt” không còn thấy dùng như trước.

Không nên xem các giọng địa phương như giọng Quảng Nam/QN, Nghệ An … là sai chính tả – như hàm ý của một bài báo mới đây của đài VOV trang này http://vov.vn/Van-hoa/Ngo-ngang-nghe-Anh-Tuyet-hat-giong-Quang-Nam/225996.vov … Hay thử trích một đoạn từ bài viết (2/10/2012) trang báo này http://www.viendongdaily.com/thu-goi-ban-ta-ngay-2-thang-10-nam-2012-QSLH58kj.html
‘…Giọng nói của người Quảng Nam bị lôi ra diễu khá nhiều. Ông Nguyễn Cao Kỳ có lần đã phải xin lỗi vì nhái tiếng Quảng tại một cuộc họp báo khi hỏi các nhà báo rằng báo chí có còn “théc méc” gì nữa không…’ (hết trích)
. Những giọng địa phương (quê mùa) nhiều khi còn mang ‘nhiều chất Việt’ hơn nơi nào hết! Xem thêm chi tiết về album mới ra của Ánh Tuyết http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130114/anh-tuyet-ra-mat-album-bang-giong-quang-nam.aspx



Vài hàng cùng đóng góp

Nguyễn Cung Thông

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s