Sông Ba ngắc ngoải

Hoàng Thiên Nga- Thiên Linh

Sông Ba trong ca khúc “Em muốn sống bên anh trọn đời ” của nhạc sỹ Nguyễn Cường so sánh với một cuộc tình say đắm :“Tình yêu tôi như dòng sông Ba tuôn trào, không bao giờ khô cạn, không khi nào tàn phai…”. Thế nhưng, thực tế sông Ba nay đã khô cạn, và những ký ức quá đẹp về một dòng sông Tây Nguyên lắm thác ghềnh hùng vĩ đang phai tàn, đau xót !

Sông Ba bị bức tử
Sông Ba bị bức tử

Công trình “ sai lầm thế kỷ”

Giờ đây, sông Ba đã là một con sông chết bởi nó đã bị nhà máy thủy điện An Khê – Ka Nak với công suất 173 MW chặn, nắn và đổi dòng để nước chuyển sang sông Kôn (Bình Định), gây cạn kiệt và ô nhiễm môi trường khắp vùng hạ du. Nhà máy này nằm ở địa bàn huyện Kbang và thị xã An Khê (Gia Lai), được chia làm 2 bậc. Bậc 1 nằm ở huyện Kbang là thủy điện Ka Nak với hồ chứa nước dung tích 285 triệu m³ nhưng công suất chỉ hơn 10 MW. Bậc 2 nằm ở thị xã An Khê là thủy điện An Khê với dung tích hồ chứa chỉ có 5,6 triệu m³ nhưng công suất lên tới 160 MW.

Ảnh dòng sông Ba đoạn qua huyện Kbang thị xã An Khê
Dòng sông Ba đoạn qua huyện Kbang thị xã An Khê

Sở dĩ công suất của Nhà máy thủy điện An Khê lớn gấp 16 lần Nhà máy thủy điện Ka Nak vì các nhà thiết kế đã cho đục hầm đèo, lắp đường ống dẫn nước từ hồ chứa ở phường An Phước (thị xã An Khê) đổ về sông Kôn (Bình Định)-nơi đặt các tổ máy phát điện của nhà máy. Độ dốc của đường ống quá lớn nên công suất của nhà máy theo đó cũng tăng lên. Do nước phải chảy về Bình Định chứ không trả lại dòng để chảy về Phú Yên, nên hạ lưu sông Ba cạn khô gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến cuộc sống của hàng vạn hộ dân.

Ảnh cảnh xẻ núi dẫn nước từ sông Ba (Gia Lai) xuống sông Kôn (Bình Định) của Công trình thủy điện An Khê - Ka Nak
Cảnh xẻ núi dẫn nước từ sông Ba (Gia Lai) xuống sông Kôn (Bình Định) của Công trình thủy điện An Khê – Ka Nak

Mới đây, đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai Huỳnh Thành đã đau đớn khẳng định: Thủy điện An Khê-Ka Nak là một công trình “sai lầm thế kỷ”. Tất nhiên đây không phải là chuyện bây giờ mới nói, mà từ nhiều năm trước, chính quyền các tỉnh Gia Lai, Phú Yên, các nhà khoa học, nhà văn hóa và cơ quan thông tấn từng phản ứng quyết liệt trước việc cải tạo dòng chảy của công trình thủy điện này nhưng chủ đầu tư (tập đoàn điện lực EVN) vẫn thuyết phục được các cơ quan thẩm quyền phê duyệt xây dựng bằng những lý lẽ riêng, đầy điều tiếng dị nghị về các dấu hiệu lợi ích nhóm, bởi không ai hiểu nổi đã dựa trên cơ sở khoa học nào ?

Theo ông Huỳnh Thành, cách chặn cả một dòng sông lớn để chuyển nước sang dòng sông khác là việc làm chưa có tiền lệ. Việc này khiến cho tình trạng hạn hán, lũ lụt thường xuyên xảy ra, gây nhiều thiệt hại cho đời sống nhân dân. Đơn cử, khoảng tháng 5/2011, tức là khi nhà máy thủy điện An Khê-Ka Nak chặn dòng được 4 tháng (tháng 1/2011) thì cũng là lúc Nhà máy nước An Khê, nơi cung cấp nước sạch cho 70.000 hộ dân trong vùng thiếu nước trầm trọng.

 

Ai đang giết một dòng sông ?

Về môi trường, cả một đoạn sông Ba dài khoảng 500m chảy qua làng Tờ Mật (xã Đông, huyện Kbang, Gia Lai) đỏ lòm, đặc quánh bùn thiếc do nhà máy tuyển quặng Kbang của Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai xả ra. Xuống đó một đoạn là huyện Đak Pơ, thị xã An Khê, huyện Kông Chro, dòng sông bốc mùi hôi thối nồng nặc do các nhà máy dọc bờ sông Ba là mía đường, gỗ MDF… xả nước, dòng sông lúc này như những con lạch nhỏ màu nước gạo chở theo đầy rác rến. Thậm chí, có những đoạn sông ngày nào nhân dân phải đi đò vất vả, giờ thì xe máy có thể dễ dàng vượt. Rồi khi Thủy điện An Khê – Ka Nak bắt đầu tích nước thì nhiều đoạn của sông Ba kiệt nước, chỉ còn trơ lại đá, cá chết nổi trắng sông. Khoảng 30 cây số cuối dòng sông Ba chảy qua địa phận thị xã Ayun Pa, huyện Ia Pa, huyện Krông Pa (Gia Lai), nơi đâu cũng bắt gặp những đàn bò đang gặm cỏ trên cánh đồng mọc giữa dòng. Cuối tháng 5/2011 và năm 2013, nhà máy này bất ngờ xả nước khiến cho tài sản, hoa màu, gia súc… nhiều hộ dân ở hạ du bị cuốn trôi, thiệt hại nhiều tỷ đồng.

Đàn bò nhởn nhơ gặm cỏ dưới dòng sông Ba
Đàn bò nhởn nhơ gặm cỏ dưới dòng sông Ba
Dòng sông Ba đoạn qua huyện Kbang thị xã An Khê bị cạn kiệt bốc mùi hôi thối
Dòng sông Ba đoạn qua huyện Kbang, thị xã An Khê bị cạn kiệt, bốc mùi hôi thối
Sông Ba cạn có thể chạy qua bằng xe máy
Một đoạn sông trước phải đi đò, nay dễ dàng vượt qua bằng xe máy

Còn giờ đây, theo báo cáo về tình hình nắng hạn mới nhất của UBND tỉnh Gia Lai, toàn tỉnh đã có hàng chục ngàn ha cây trồng bị thiếu nước tưới, ước thiệt hại hàng trăm tỷ đồng. Riêng các địa phương phụ thuộc nguồn nước sông Ba là KBangĐak PơAn KhêKông ChroIa PaAyun Pa, Krông Pa có khoảng 5.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt, hàng chục ngàn khẩu bị thiếu đói. Mới đây nhất, các ngành chức năng huyện Krông Pa phát hiện hơn nửa cây số sông Ba đoạn qua xã Chư Ngọc bị hiện tượng phú dưỡng hóa, nổi váng, có màu xanh rêu, mùi tanh. Tình trạng này nếu không kịp thời cải thiện thì sau một thời gian ngắn, mọi động vật thủy sinh trên sông sẽ đồng loạt chết…

Ảnh chai nước bị lấy từ sông Ba đoạn qua xã Chư Ngọc bị phú dưỡng hóa
Chai nước bị lấy từ sông Ba đoạn qua xã Chư Ngọc bị phú dưỡng hóa

Sẽ bất công khi nói thủy điện là nguyên nhân gây ra lũ lụt hay làm cạn khô các dòng sông. Bởi, theo quy định, những nhà máy thủy điện dù đang trong giai đoạn tích nước cũng phải xả một lượng nước được cam kết trước đó để duy trì dòng chảy hạ lưu, và mục tiêu xây dựng các hồ chưa thủy điện là đa chức năng, nhằm phục vụ dân sinh một cách tốt nhất. Vấn đề nằm ở chỗ cơ chế giám sát về bảo vệ môi trường ngay từ khâu khảo sát lập dự án, cho tới lúc nhà máy vận hành, năng lực thúc đẩy các chủ đầu tư phải thực hiện đúng cam kết của các nhà chức trách ở nhiều địa phương còn quá yếu kém, không thuyết phục.

Điều mà ai cũng thấy là, kể từ khi sông Ba bị nhà máy thủy điện An Khê-Ka Nak chặn nước, nắn dòng thì nhân dân vùng hạ du chưa lúc nào thoát cảnh khổ. Theo nhiều nhà phản biện chính sách, lâu nay, khi lập đánh giá tác động môi trường của các nhà máy thủy điện xây dựng trên những dòng sông, người ta thường né làm chi tiết và thiếu sự giám sát chặt chẽ, đây chính là lỗ hổng lớn ! Giữa chủ đầu tư và địa phương chưa có những cam kết ràng buộc theo pháp luật nên khi xảy ra sự cố thì không biết đổ lỗi cho ai. Hậu quả thì dân lãnh đủ còn Nhà nước phải tốn kinh phí để khắc phục. “Trách nhiệm của lãnh đạo địa phương nơi xây dựng nhà máy thủy điện rất quan trọng. Địa phương cần phải bắt chủ đầu tư làm cam kết duy trì dòng chảy hạ lưu con sông nơi xây dựng công trình thủy điện để tránh việc trốn trách nhiệm”. Ông Nguyễn Thanh Cao-Chủ tịch Liên hiệp hội Khoa học-Kỹ thuật Kon Tum nêu quan điểm. Còn theo ý kiến của ông Tạ Đặng Hoàn-Giám đốc Đài Khí tượng – Thủy văn khu vực Tây Nguyên thì, khi xây dựng các công trình thủy điện phải hài hòa lợi ích kinh tế với lợi ích dân sinh để tránh những tác động tiêu cực đến môi trường và cuộc sống người dân.

Người có nhiều năm nghiên cứu về văn hóa Tây nguyên, Tiến sỹ Nguyễn Thị Kim Vân-Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai chia sẻ: “Đời sống người dân Tây Nguyên nói chung và tỉnh Gia Lai nói riêng gắn liền với nguồn nước. Khi nguồn nước bị ô nhiễm và cạn kiệt, người dân buộc phải tìm cách thích nghi mới. Muốn hay không, nhiều tập quán đẹp trong truyền thống văn hóa của họ vẫn dần biến mất. Cứu sông chính là cứu những truyền thống văn hóa, những làng nghề đánh cá và cuộc sống của hàng triệu cư dân địa phương”.

Sông Ba hay còn gọi là sông Đà Rằng, dài 374 km, bắt nguồn từ dãy núi Ngọc Rô có độ cao 1.549 mét, chảy theo hướng Bắc-Nam qua các huyện Kon Plông (tỉnh Kon Tum), KBangĐak PơAn KhêKông ChroIa PaAyun Pa (tỉnh Gia Lai), chuyển sang hướng Tây Bắc-Đông Nam qua huyện Krông Pa (Gia Lai) rồi đi vào địa phận Phú Yên theo hướng Tây-Đông, đổ ra biển Đông ở cửa biển Đà Diễn.

H.T.N- T.L.

 

 

One thought on “Sông Ba ngắc ngoải

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s