Ai chịu trách nhiệm? Câu hỏi then chốt trong đánh giá tác động nhân quyền

ENGLISH: Who is in charge? A key question for human rights impact assessments

https://i1.wp.com/images.huffingtonpost.com/2016-02-24-1456332056-5228871-ExcavatorOpenPitMining.jpg

huffingtonpost – Hàng loạt các công ty, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và các nhà hoạt động nhân quyền đã tiến hành đánh giá tác động về nhân quyền trong những năm qua. Chẳng hạn, năm 2012 Kuoni kết hợp với Twenty Fifty và Tourism Concern nhằm đánh giá những ảnh hưởng về nhân quyền ở Kenya. Mới đây, NomoGaia đã thí điểm một công cụ để đánh giá tác động nhân quyền của Dự án Vận chuyển Nước Disi ở Jordan – Disi Water Conveyance Project.

Đánh giá Tác động Nhân quyền (Human Rights Impact Assessment – HRIA) là một quá trình xác định các tác động nhân quyền thực tế và tiềm ẩn của một dự án bởi công ty, và đề nghị làm thế nào để ngăn chặn, giảm thiểu và/hoặc giải quyết những tác động này.

HRIAs khác với Đánh giá Tác động Môi trường nhờ vào cách tiếp cận toàn diện của đánh giá. Dựa trên tính liên quan chặt chẽ và không thể tách rời của nhân quyền, các đánh giá này bao gồm cả những vấn đề về môi trường và xã hội. HRIAs cũng khác với Đánh giá Tác động Xã hội do các tiêu chuẩn của HRIAs gắn liền với các khung pháp lý quốc tế và quốc gia có tính ràng buộc. Điều này quan trọng bởi vì các khung pháp lý chỉ rõ những người có nghĩa vụ và những người hưởng quyền lợi.

Sự ra đời của HRIAs đã dẫn đến các cuộc đối thoại dài, rất nhiều những sự kiện và các báo cáo thú vị về cách tiến hành HRIAs tốt nhất. Viện nhân quyền Đan Mạch –  mới đây đã công bố một bộ công cụ hữu ích – toolkit – trong lĩnh vực này.

Sự quan tâm đến chủ đề này được chào đón, và nhiều báo cáo đã đưa vào những kiến nghị hay. Tuy nhiên, hầu hết những tài liệu này bỏ qua một điểm quan trọng: Thảo luận ai là người nên đứng đầu các đánh giá tác động nhân quyền thường quan trọng hơn là làm sao để các đánh giá này được thực thi.

“Ai chịu trách nhiêm? ” là câu hỏi nền tảng vì nhiều lý do. Chúng tôi nêu bật 3 lý do chính dưới đây.

Thứ nhất, câu hỏi “ai” quan trọng vì sản phẩm hay lựa chọn của kinh doanh và chỉ số nhân quyền không phải là thực hành về “chuyên môn kỹ thuật” mà là vấn đề “chính trị”.

Thường thì, quá trình đưa ra/ lựa chọn các chỉ số không phải là chuyện xác định điều gì là “đúng” nhưng là chuyện xác định điều gì là “quan trọng”. Nếu đây là vấn đề, những nguyên tắc về nhân quyền cơ bản đòi hỏi sự chủ động trao quyền và sự tham gia của các các cá nhân bị ảnh hưởng.

Ví dụ như, HRIAs nên tập trung vào việc bảo vệ quyền và lợi ích của những cộng đồng bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, HRIAs thường quá chú ý đến việc quản lý rủi ro cho công ty.

Tầm quan trọng của điểm này trở nên rõ rệt hơn một khi người ta nhận ra rằng các chuyên gia thân thiện với nhân quyền thường bất đồng quan điểm về tầm quan trọng của một số quyền này so với các quyền khác của nhân quyền. Ví dụ, điều gì là xấu hơn nếu có một tác động lớn hay là nhiều tác động nhỏ hơn? Không có sự thống nhất ở đây

Nhân quyền phục vụ cho mục đích trao cho con người quyền để tác động lên những quyết định gây ảnh hưởng tới chính mình, không phải là trao cho các chuyên gia nhân quyền quyền quyết định cái gì là tốt nhất và cái gì là tệ nhất. Những người được hưởng quyền không nên bị coi là phương tiện để đạt đến đích nhưng phải luôn đứng ở vị trí trung tâm của HRIAs

Thứ hai, câu hỏi “Ai chịu trách nhiệm” quan trọng vì đánh giá tác động nhân quyền phải là cơ sở cho hành động thực tế.

Các công ty, các tổ chức phi chính phủ và các nhà hoạt động nhân quyền không thực hiện đánh giá tác động nhân quyền cho chính các tổ chức. Ít nhất về nguyên tắc, các tổ chức đánh giá tác động nhân quyền nhằm ngăn chặn, giảm thiểu hoặc khắc phục các tác động.

Những đánh giá tác động nhân quyền vì thế nên được sở hữu bởi những người cần những hành động mà tác động lên họ, đó là, tất cả các bên liên quan và quan tâm (nói chung, công ty, chính quyền quốc gia và địa phương và cộng đồng địa phương). Quyền sở hữu là quan trọng để đảm bảo tính hợp pháp, sự đồng tình, và sự giám sát tiếp theo đó.

Ví dụ, các đánh giá tác động nhân quyền do cộng đồng đứng đầu thường giải quyết các vấn đề mà bị các quy trình khác bỏ qua. Tuy nhiên, điều này phải là một quy trình mà những phát hiện như vậy cũng được “sở hữu” và nhập tâm bởi người có quyền lực (không nhất thiết là quyền lợi) để thay đổi mọi thứ. Bằng chứng hợp lệ là vô ích nếu điều này (tập quán hóa) bị bỏ quên.

Thứ ba, câu hỏi “Ai chịu trách nhiệm?” quan trọng bởi vì đánh giá tác động nhân quyền có tiềm năng mạnh là công cụ xây dựng năng lực.

Hãy đối diện với điều này. Hầu hết trường hợp, ở những khu vực hẻo lánh không đối tượng liên quan nào trong các dự án kinh doanh đang tiến hành mà được nghe về nhân quyền. Những kỹ sư quản lý nhà máy không được nghe. Cộng đồng bản địa trên vùng đất dự án sẽ hoạt động không được nghe. Quan chức chính quyền địa phương, những người có nghĩa vụ quy định cách thức dự án được tiến hành, cũng không được nghe.

Việc đánh giá tác động nhân quyền có thể phổ biến nhận thức và kiến thức về nhân quyền đến các đối tượng này. Và điều này đảm bảo nhân quyền trở thành một phần trong từ ngữ hằng ngày và trong cách thức hoạt động thông thường.

Một trong những hứa hẹn lớn nhất của HRIAs là cung cấp cho các công ty và cộng đồng những công cụ để đánh giá và giải quyết các tác động nhân quyền ngay cả sau khi đánh giá được kết luận.

Một hướng đi khả quan trong tương lai? Đánh giá tác động nhân quyền phức hợp

Tin tốt là một số tổ chức đã bắt đầu trả lời câu hỏi “Ai là người chịu trách nhiệm”.

Trong năm 2004, tổ chức Quyền và Dân chủ ở Canada đã phát triển công cụ “Getting it Right” – Làm đúng, công cụ HRIA đầu tiên trên cơ sở cộng đồng. Phương pháp của nó là đặt những cộng đồng bị ảnh hưởng vào vị trí đầu tàu để đánh giá và ghi chép lại những tác động nhân quyền tiềm ẩn mà các dự án đầu tư có thể gây ra.

Dựa trên dự án tiên phong này, Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền (FIDH) – International Federation for Human Rights, Oxfam, dự án Tổ chức, Phát triển, Giáo dục – Project on Organizing, Development, Education, and Research, và Nghiên cứu(PODER), và Trung tâm Carter  – Carter Center đã phát triển vai trò lãnh đạo tích cực của các cộng đồng địa phương trong việc đo lường tác động nhân quyền của các dự án kinh doanh.

Trong khi duy trì sự hỗ trợ đối với HRIAs dựa trên cộng đồng, trong một báo cáo mới đây Oxfam nêu ra ý tưởng đưa nhân quyền thâm nhập sâu hơn vào quy trình thẩm định trong công ty hay chính quyền địa phương. Ý tưởng này nhằm khai thác quy trình HRIA hỗn hợp hay độc lập từ khởi đầu như phương pháp làm giảm ảnh hưởng bất lợi đối với cộng đồng trước khi những ảnh hưởng này hiện diện.

Oxfam nhận ra rằng HRIAs dựa trên cộng đồng sẽ luôn luôn cần thiết đối với các dự án kinh doanh tương ứng nơi các chuyên gia kinh doanh đơn giản là từ chối gắn kết cộng đồng trong một quy trình hợp lý. Tuy nhiên, nơi nào có cơ hội cho các công ty và cộng đồng cùng sở hữu một quy trình HRIA nơi đó có khả năng lớn hơn là các công ty, và cả chính quyền, sẽ hành động để giải quyết các kiến nghị.

Một phương pháp chưa được kiểm chứng, và chương trình “Wild West” của HRIAs vẫn đang chiếm lĩnh trong các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực này. Việc của chúng tôi là cống hiến hơn nữa trong lĩnh vực này.

Thực tế của việc đánh giá tác động nhân quyền hỗn hợp đang gặp nhiều thách thức (từ việc khắc phục sự bất cân đối quyền lực cho đên việc bao gồm hoà giải pháp lý, từ đảm bảo tài trợ độc lập đến trao quyền cho cộng đồng nói không với các dự án có hại). Dù thế nào, tiếp cận này có nhiều triển vọng.

Tiếp cận này hứa hẹn bởi vì nó giải quyết câu hỏi quan trọng nhưng bị bỏ quên trong cộng đồng về kinh doanh và quyền con người. Ai sẽ đo lường nhân quyền?

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s