Tác động thủy điện trên Mêkông: nghiêm trọng hay không đáng kể?

Anh Thi – Thứ Ba, 3/11/2015, 19:10 (GMT+7)

(TBKTSG Online) – Báo cáo “Nghiên cứu tác động của các công trình thủy điện trên dòng chính sông Mêkông” đã được Ủy ban Sông Mêkông Việt Nam (VNMC) cùng với các đơn vị tư vấn trình bày tại một phiên hội thảo đặc biệt ngày 21-10-2015 trong khuôn khổ Diễn đàn Nước, Lương thực và Năng lượng tiểu vùng Mêkông mở rộng diễn ra tại Phnôm Pênh (Campuchia) từ 21 đến 23-10-2015.

hội thảo tham vấn quốc gia về Báo cáo đánh giá tác động ngày 28-10-2015 tại Hà Nội. Nguồn: UB sông Mê-kông VN

Tiếp đó, VNMC cũng đã tổ chức hội thảo tham vấn quốc gia về Báo cáo đánh giá tác động ngày 28-10-2015 tại Hà Nội và ngày 30-10-2015 tại TPHCM. Theo VNMC, Báo cáo này dự kiến hoàn thành vào giữa tháng 11-2015 sẽ là nội dung chính trong báo cáo cuối cùng của Nghiên cứu với dự thảo đầu tiên sẽ được đưa ra tham vấn rộng rãi vào đầu tháng 12-2015. Hiện nay, VNMC cùng với các tư vấn đang lấy ý kiến trên trang web của dự án (https://wle-mekong.cgiar.org/study-on-the-impacts-of-mainstream-hydropower-on-the-mekong-river/) cho đến hết ngày 6-11-2015.

Các kết luận chính của VNMC và tư vấn

Trước hết, cần biết rằng nghiên cứu này được thực hiện trên một diện tích 10,5 triệu héc ta thuộc 13 tỉnh, thành của Việt Nam và 14 tỉnh, thành của Campuchia, trong đó phần lãnh thổ Việt Nam thuộc ĐBSCL được nghiên cứu là hơn 3,9 triệu héc ta, kéo dài từ Kratie (cách Phnompenh gần 300 cây số về phía thượng lưu) cho đến các vùng cửa biển thuộc ĐBSCL của Việt Nam.

Cũng cần nói thêm là nghiên cứu này chỉ đánh giá tác động đơn lẻ của 11 công trình thủy điện đang và dự kiến xây dựng trên dòng chính sông Mêkông mà chưa tính đến tác động tổng hợp của các công trình thủy điện này trong điều kiện biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Nghiên cứu này cho biết rằng so với điều kiện cơ sở (baseline), tác động của việc xây dựng 11 con đập trên dòng chính Mêkông đến mực nước của ĐBSCL là rất nhỏ, chỉ 2 cen ti mét. Trong điều kiện vỡ đập tại thủy điện Sambor thì đỉnh lũ tại ĐBSCL do vỡ đập Sambor cũng chỉ là 0,4 mét; đồng thời tác động do thay đổi độ mặn tại ĐBSCL là tương đối nhỏ, chỉ trên dưới 1 g/l.

Từ đó, nghiên cứu đưa ra các kết luận chính như sau: (1). Về lưu lượng: Chỉ tác động vừa phải, trừ khi xảy ra vỡ đập tức thời; (2). Về xâm nhập mặn: chỉ có vài tác động tùy thuộc vào việc vận hành (của các đập thủy điện); (3). Về di chuyển trầm tích: tác động đáng kể chủ yếu là phù sa (suy giảm nồng độ và hạ thấp mức độ bồi lắng phù sa do lũ lụt); (4). Chất lượng nước: giảm đáng kể về hàm lượng các chất dinh dưỡng; (5). Trầm tích ven biển: suy giảm trầm tích chủ yếu tại các vùng phụ cận cửa sông.

Mâu thuẫn với Báo cáo đánh giá môi trường chiến lược?

Có thể thấy rằng, kết quả nghiên cứu trên dựa vào phương pháp mô hình hóa để tính toán và dự báo. Nhưng các mô hình toán học cũng chỉ là sản phẩm của con người, và kết quả có phản ánh chính xác thực tế trong tương lai hay không tùy thuộc vào khả năng và trình độ của người thiết lập mô hình, cũng như mức độ có sẵn, tính đồng nhất, liên tục và chính xác của số liệu đưa vào mô hình.

Điều đó có nghĩa là bất cứ mô hình toán nào cũng đều có sai số nhất định, vấn đề là sai số ở mức độ chấp nhận được hay không. Bởi vậy, thông thường sau khi có kết quả chạy mô hình, người ta cần có thời gian khảo sát đo đạc thực tế tại hiện trường để so sánh và hiệu chỉnh mô hình.

Báo cáo nghiên cứu của VNMC thừa nhận rằng cơ sở dữ liệu phục vụ tính toán có nhiều vấn đề: nhiều số liệu được thu thập tại nhiều địa điểm khác hẳn nhau, thời điểm khác nhau, sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, cho nhiều mục đích khác nhau, thiếu số liệu thô hoặc ít số liệu được phân tích dự trên quy trình đảm bảo chất lượng số liệu, nhiều số liệu quá cũ… điều này đã được GS. Nguyễn Ngọc Trân chỉ ra trong một bài báo gần đây (Tuổi Trẻ ngày 31-10-2015).

Xét tổng thể, cách trình bày của báo cáo nghiên cứu làm người đọc cảm nhận dường như những tác động của 11 đập thủy điện đang và dự kiến xây dựng trên dòng chính Mêkông được làm cho bớt nghiêm trọng, không đáng kể.

Quay trở lại kết quả nghiên cứu, chưa nói đến nhận định tác động của việc xây dựng 11 con đập trên dòng chính Mêkông đến mực nước của ĐBSCL chỉ là 2 cen ti mét theo kết quả tính toán, nhưng việc chạy mô hình chỉ duy nhất một trường hợp vỡ đập Sambor là chưa đầy đủ, chưa tính hết trường hợp xấu nhất là vỡ đập liên hoàn theo hiệu ứng domino khi vỡ đồng thời cả 11 con đập trên dòng chính.

Theo Báo cáo kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam năm 2012 của Bộ Tài nguyên Môi trường, nếu mực nước biển dâng 0,5 mét thì ĐBSCL bị ngập 5,4% diện tích, nếu mực nước biển dâng 0,9 mét thì ĐBSCL bị ngập 29,8% diện tích và chỉ cần nước biển dâng đến 1 mét thì ĐBSCL sẽ bị ngập tới 39% diện tích, cho thấy ĐBSCL có mức độ nhạy cảm và dễ tổn thương rất cao do tác động của nước biển dâng.

Bộ Tài nguyên Môi trường cũng thường lấy mực nước dâng 1 mét vào cuối thế kỷ 21 để nói về tác động do nước biển dâng tại Việt Nam, và cho biết mực nước biển đã dâng lên khoảng 20 cen ti mét tại Việt Nam trong vòng 50 năm qua.

Như trên đã nói, nghiên cứu của VNMC chưa tính đến tác động tổng hợp của biến đổi khí hậu và nước biển dâng, nên giả sử xảy ra vỡ đập Sambor trong điều kiện nước biển dâng 1 mét thì đập thủy điện này sẽ góp thêm 0,4 mét nữa làm ĐBSCL bị ngập tới 1,4 mét, theo đó tổng diện tích ĐBSCL bị ngập lên tới 72%. Không rõ khi đồng loạt vỡ 11 con đập thủy điện trong điều kiện nước biển dâng cao 1 mét, thì ĐBSCL còn chỗ nào là không ngập?

Theo ông Marc Goichot, Chuyên gia Quỹ Quốc tế bảo vệ Thiên nhiên (WWF) trình bày tại diễn đàn “Bảo tồn thiên nhiên và văn hóa vì sự phát triển bền vững vùng ĐBSCL” tại Cần Thơ ngày 26-6-2015, trầm tích lơ lửng trên sông Mêkông năm 2014 chỉ còn khoảng 75 triệu tấn/năm so với ghi nhận được khoảng 160 triệu tấn/năm trong năm 1992. Điều đó có nghĩa là trong 22 năm qua, trầm tích lơ lửng trên sông Mêkông đã giảm hơn 50%. Thông tin này không rõ có được tư vấn của VNMC đưa vào làm cơ sở dữ liệu tính toán hay không, nhưng rõ ràng không thấy báo cáo nghiên cứu đề cập đến.

Xét tổng thể, cách trình bày của báo cáo nghiên cứu làm người đọc cảm nhận dường như những tác động của 11 đập thủy điện đang và dự kiến xây dựng trên dòng chính Mêkông được làm cho bớt nghiêm trọng, không đáng kể. Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với văn phong cũng như các kết luận trong Báo cáo Đánh giá môi trường chiến lược (SEA) của việc phát triển các dự án thủy điện trên dòng chính Mêkông do Ủy ban Sông Mêkông hợp tác với ICEM thực hiện, công bố tháng 10-2010.

Theo Báo cáo Đánh giá môi trường chiến lược này, việc xây dựng các đập thủy điện trên dòng chính Mêkông sẽ gây ra các tác động xuyên biên giới và làm gia tăng căng thẳng quốc tế do tác động nghiêm trọng đến tính thống nhất và đa dạng của hệ sinh thái mà không thể đảo ngược, làm suy giảm trầm tích và chất dinh dưỡng trong nguồn nước, làm giảm năng suất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, đe dọa an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu người.

Báo cáo này cũng kết luận rằng nhiều rủi ro liên quan đến việc phát triển các dự án thủy điện trên dòng chính không thể giảm thiểu vào thời điểm hiện nay, vì các dự án này sẽ gây ra tổn thất vĩnh viễn và không thể đảo ngược các tài sản về kinh tế, xã hội và môi trường.

Có hai khuyến nghị quan trọng trong số năm khuyến nghị mà nhóm thực hiện Báo cáo Đánh giá môi trường chiến lược đưa ra, một là “Các quyết định về việc xây dựng đập trên dòng chính Mêkông nên được hoãn lại trong khoảng thời gian 10 năm với chu kỳ đánh giá ba năm một lần để đảm bảo rằng các hoạt động cần thiết trong thời kỳ trì hoãn này đang được tiến hành một cách hiệu quả”. Hai là “Dòng chính Mêkông không nên bao giờ được sử dụng như là một trường hợp thử nghiệm để chứng minh và hoàn thiện công nghệ về thủy điện”.

Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) cũng tuyên bố trên trang web của mình: “WWF ủng hộ trì hoãn 10 năm trong việc phê duyệt các đập thủy điện trên dòng chính hạ lưu sông Mêkông để hiểu rõ ràng các chi phí và lợi ích trong việc xây dựng và vận hành các đập thủy điện này”.

Vậy, Ủy ban sông Mêkông Việt Nam đang muốn đi đường nào?

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s