Kiến thức bản địa: Các nhà sinh thái học đang học được điều gì từ người bản địa

English:
Native Knowledge: What Ecologists Are Learning from Indigenous People

Minh họa – LUISA RIVERA/YALE E360

Từ Alaska tới Australia, các nhà khoa học đang quay sang hiểu kiến thức của người bản địa để hiểu hơn về thế giới tự nhiên. Những gì các nhầ khoa học đang học được giúp họ có những khám phá mới về mọi thứ, từ việc bang tan chảy ở Bắc Cực, cho tới bảo vệ nguồn cá biển, và kiểm soát động vật hoang dã. 

 

Trong khi đang phỏng vấn những người lớn tuổi sống tại Inuit, Alaska để tìm hiểu thêm kiến thức của họ về cá voi trắng beluga và cách các loài động vật phản ứng với những thay đổi ở Bắc Cực, nhà nghiên cứu Henry Huntington dường như đã mất mạch cuộc trò chuyện khi những người thợ săn vùng Alaska đột nhiên chuyển từ chủ đề cá voi trắng sang chuyện về hải ly. 

Nhưng không, hóa ra các bô lão vùng Alaska vẫn đang tiếp tục câu chuyện về cá voi trắng. Họ giải thích cho nhà nghiên cứu về sự gia tăng số lượng hải ly, dẫn tới làm giảm môi trường sinh sản của cá hồi và các loài cá khác, nghĩa là sẽ ít con mồi cho cá voi trắng Beluga, cho cá voi nói chung.

Huntington cho biết “Đây là một cái nhìn toàn diện hơn về hệ sinh thái”. Và một lời khuyên quan trọng cho các nhà nghiên cứu cá voi “Hiếm có ai đó nghiên cứu về cá voi trắng lại nghĩ về sinh thái nước ngọt”. 

Hiện nay các nhà khoa học trên toàn thế giới đang chuyến sang việc gọi là Kiến thức Sinh thái Truyền thống – Traditional Ecological Knowledge – viết tắt là TEK, để có cái nhìn toàn diện hơn về thế giới tự nhiên. TEK là những kiến thức sâu về một địa điểm, đã được người dân bản địa khám phá ra bằng những kinh nghiệm xương máu đúc kết qua hàng ngàn năm. “Họ dựa vào những kiến thức chi tiết này để tồn tại”, “Họ thực sự đã đặt cược cuộc sống của mình để chứng minh tính chính xác và lặp lại của những kiến thức ấy”. Huntington và một đồng nghiệp đã chia sẻ trong một bài báo về chủ đề này. 

Việc khai thác trí tuệ truyền thống đang đóng một vai trò quan trọng ở Bắc Cực, nơi sự thay đổi đang diễn ra nhanh chóng.

Đây là lĩnh vực đã từ lâu được nghiên cứu trong các ngành học dưới tiêu đề như đa dạng con người và hệ sinh thái, sự đa dạng các loài chim và đa dạng văn hóa và sinh học, gần đây nhận được sự chú ý nhiều hơn từ các nhà khoa học chính thống bắt nguồn từ những nỗ lực để hiểu rõ hơn về thế giới trước sự thay đổi khí hậu và sự mất mát nhanh chóng của đa dạng sinh học. 

Nhà nhân chủng học Wade Davis, hiện thuộc Đại học British Columbia, đề cập đến đỉnh cao của các nền văn hóa thế giới là “ethnosphere”, tổng hợp tất cả suy nghĩ, giấc mơ, thần thoại, ý tưởng, cảm hứng, trực giác, được tạo ra bởi con người trí tưởng tượng từ buổi bình minh của ý thức. Nó là biểu tượng của tất cả những gì chúng ta là, có thể là, như một loài tò mò đáng kinh ngạc. 

Một ước tính cho biết trong khi người dân bản địa chỉ chiếm khoảng 4 hoặc 5% dân số thế giới, họ sử dụng gần một phần tư diện tích đất thế giới và quản lý 11% rừng. “Theo đó, họ đã giữ được 80% sự đa dạng sinh học của trái đất, hoặc gần 85% các khu vực được bảo vệ của thế giới – Gleb Raygorodetsky, một nhà nghiên cứu thuộc Dự án POLIS về Quản trị sinh thái tại Đại học Victoria và là tác giả cuốn sách Quần đảo Hy vọng: Trí tuệ và Khả năng phục hồi từ bờ vực của Biến đổi Khí hậu viết.

Khai thác trí tuệ này đang đóng một vai trò lớn tại những nơi thưa dân cư như Bắc Cực, nơi mà sự thay đổi đang diễn ra nhanh chóng – sự nóng lên đang diễn ra nhanh gấp đôi so với các khu vực khác trên thế giới. Tero Mustonen, một nhà nghiên cứu người Phần Lan và là trưởng làng Selkie nơi ông ở, đang tiên phong trong việc kết hợp TEK với khoa học chính thống trong một dự án có tên Snowchange Cooperative do ông làm giám đốc. Ông cho biết “(Công nghệ) viễn thám có thể phát hiện ra những thay đổi”. Nhưng những kết quả ấy, chúng có ý nghĩa gì? Đây là lúc những tri thức truyền thống phát huy tác dụng. Bởi dân địa phương, những người sống trên vùng đất này, lao động, săn bắn, đánh bắt, đã chứng kiến sự thay đổi đáng kinh ngạc diễn ra ở những nơi xa xôi – tất cả mọi thứ từ việc băng vĩnh cửu bắt đầu tan chảy cho tới sự thay đổi trong tập tính di cư của loài tuần lộc và các phân bố lại đa dạng sinh học khác.

Người Skolt Sami tại Phần Lan đã ghi nhận sự suy giảm cá hồi Atlantic và đang hợp tác với các nhà khoa học trong một dự án để khôi phục cá hồi – GLEB RAYGORODETSKY

Chẳng hạn, người Skolt Sami tại Phần Lan đã tham gia vào một nghiên cứu áp dụng các chỉ số về thay đổi môi trường dựa trên TEK được công bố trên tạp chí Science năm ngoái. Ví dụ người Sami đã nhìn thấy và ghi nhận sự suy giảm cá hồi ở sông Näätämö. Bây giờ, dựa trên kiến thức đã có, họ đang thích nghi bằng cách giảm số lượng lưới vây đánh bắt cá, khôi phục các địa điểm sinh sản và cũng bắt đi cá chó (pikeloài cá sống trong hồ, sông, ăn các loài cá khác), thường ăn cá hồi nhỏ, như một phần của việc đánh bắt. Dự án này là một phần của quá trình đồng quản lý giữa người Sami và chính phủ Phần Lan.

Ngoài ra, dự án cũng đã thu thập được những thông tin từ người Sami về các loài côn trùng sống phụ thuộc vào nhiệt độ và các chỉ số quan trọng khác về sự thay đổi của Bắc Cực. Người Sami đã chứng kiến một sự thay đổi mạnh mẽ rằng côn trùng đang dần tiến về phương bắc. Chẳng hạn, loài bọ hung Scarbaeid được người Sami gọi là kẻ xâm lược các khu rừng ở Phần Lan và Na Uy, hiện đang sống rất xa về phía bắc so với nơi chúng từng sống. Hiện tượng này cũng đã trở thành một phần lịch sử truyền miệng của người Sami. Không chỉ ở Bắc Cực mà trên khắp thế giới, các nhà khoa học đang nỗ lực tận dụng tri thức bản địa để có được sự hiểu biết tốt hơn và sâu sắc hơn về hành tinh này – để thấy đôi khi còn tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ. 

Vụ cháy kỷ lục trên khắp nước Úc năm 2009 đã khiến 173 người thiệt mạng và hơn 400 người bị thương. Ngày mà số vụ cháy lên đến đỉnh điểm – ngày 7 tháng 2 – được gọi là Thứ bảy đen tối. Đây cũng là nguyên nhâncó rất nhiều tìm kiếm linh hồn ở Úc, đặc biệt là khi sự nóng lên của khí hậu đã làm mùa cháy ngày càng trở nên trầm trọng.

Các nhà quản lý đất đai ở Úc đã áp dụng nhiều biện pháp kiểm soát hỏa hoạn của thổ dân và hợp tác với người bản địa.

Bill Gammage là một nhà sử học hàn lâm và là nghiên cứu sinh tại Trung tâm nghiên cứu về Con người của Đại học Quốc gia Úc, và cuốn sách của ông, Thị trường bất động sản lớn nhất thế giới: Cách thổ dân tạo ra nước Úc, nói về cách thức mà thổ dân làm quen với vùng đất này, trước khi bị thuộc địa năm 1789  quản lý cảnh quan bằng phương pháp “lửa và không có lửa”- thứ gọi là “đốt nương rẫy”. 

Họ sử dụng ngon lửa “mát” để kiểm soát mọi thứ, từ đa dạng sinh học đến cung cấp nước cho nhiều động vật hoang dã và thực vật ăn được. Gammage lưu ý năm giai đoạn sử dụng lửa giống người bản địa – Trước hết: kiểm soát các nguyên liệu dễ gây cháy rừng tự nhiên; Thứ hai, duy trì sự đa dạng; Thứ ba, cân bằng các loài; Thứ tư, đảm bảo sự phong phú; và Cuối cùng, đặt các nguồn tài nguyên ở nơi xác định và thuận tiện. Hệ thống hiện tại vẫn đang vật lộn với bước đầu tiên.  

“Ngọn lửa được kiểm soát sẽ đẩy lùi ngọn lửa không kiểm soát”, và “việc có lửa hay không có lửa sẽ phân phối cây cối bằng độ chính xác của ngon lửa. Tiếp đó, việc làm này sẽ thu hút hoặc răn đe các động vật chăn thả và phân phối chúng trong môi trường chúng phù hợp, làm chúng trở nên phong phú, thuận tiện và dễ tìm kiếm. Không phải tự nhiên nước Úc được như năm 1788, chính người Úc đã làm được như vậy.” 

Mặc dù kỹ năng của thổ dân về lửa đã được ghi nhận trước đám cháy khổng lồ – những người định cư ban đầu nhận xét về bản chất cảnh quan giống như công viên của thành phố – và dựa vào các nghiên cứu trước đó để đưa ra sự khẩn cấp mới. Đó là lý do tại sao các nhà quản lý đất đai ở Úc đã áp dụng nhiều ý tưởng và hợp tác với người bản địa làm đồng quản lý. Các phương pháp thực hành chữa cháy của thổ dân cũng đang được dạy và sử dụng ở các quốc gia khác. 

Các nhà khoa học đã tìm đến người bản địa Úc để có những hiểu biết nhiều chiều hơn về thế giới tự nhiên. Một nhóm các nhà nghiên cứu đã hợp tác với người bản địa dựa trên những quan sát của họ về chim diều (chim săn mồi) và chim ưng bay với những nhánh lửa từ một đám cháy rừng để châm ngòi cho những đám cháy khác. Ai cũng biết rằng chim ưng săn những chú chuột và thằn lằn khi chúng đang mải thoát thân khỏi ngọn lửa tử thần. Nhưng những câu chuyện giữa những người bản địa ở miền bắc Australia cho rằng một số loài chim thực sự châm ngòi cho đám cháy bằng cách thả một cành cây đang cháy qua những nơi không cháy. Dựa trên phương pháp TEK, các nhà nghiên cứu đã theo dõi và ghi lại hành vi này.

Thổ dân Úc là người đầu tiên quan sát thấy chim diều săn mồi bằng cách thả một cành cây đang cháy để châm ngòi cho những đám cháy mới – BOB GOSFORD

“Tất cả những con chim nhỏ, thằn lằn, côn trùng đang chạy trốn trên đồng khỏi ngọn lửa đều là nguồn thức ăn khổng lồ” – Bob Gosford – người đang thực hiện nghiên cứu, một luật sư địa phương và nhà nghiên cứu về chim bản địa cho biết trong một cuộc phỏng vấn với Tổng công ty phát thanh truyền hình Úc năm 2016. 

Một nghiên cứu gần đây khác cho thấy tập tục cổ xưa sử dụng lửa để dọn đất, cải thiện việc săn bắn cũng giúp tạo ra sự tái sinh đa dạng hơn làm tăng số lượng các loài linh trưởng săn mồi: giống thằn lằn monitor và chuột túi. 

“Người phương Tây đã không làm gì nhiều ngoài viêc cô lập bản thân khỏi tự nhiên”, Mark Bonta, một trợ lý giáo sư tại bang Pennsylvania, Altoona, đồng tác giả của tờ báo về lửa và những chú chim săn mồi, cho biết. “Tuy nhiên những người tạo ra điểm kết nối với trái đất theo cách nào đó có kiến thức đặc biệt rộng lớn, bởi họ kết nối với muôn loài. Và những tri thức ấy thậm chí còn quan trọng cho việc bảo tồn. Người thổ dân ở đây, “không nhận thấy họ vượt trội hay tách biệt với động vật. Họ chỉ đang đi bộ kho trong kho tàng kiến ​​thức”, ông nói.

Các chuyên gia nói, người Maya tại Mesoamerica có rất nhiều điều để dạy chúng ta về nông nghiệp. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng, họ đã bảo tồn một sự đa dạng sinh học đáng kinh ngạc trong các khu vườn của mình, bằng việc làm chúng hài hòa với khu rừng xung quanh. An Gardens Ford, người đứng đầu Trung tâm nghiên cứu MesoAmerican tại Đại học California ở Santa Barbara, cho biết . Những người làm vườn – rừng này là những anh hùng, nhưng kỹ năng và sự tinh tế của họ đã bị bỏ qua một thời gian dài và mất giá trị.

Một số người bản địa có khả năng chấp nhận viễn cảnh nhiều sinh vật và vật thể – đá, nước, mây, một nhà nghiên cứu cho biết.

Trân trọng những cách sống này là một phần quan trọng của quá trình. Đối với Skolt Sami, Mustonen viết, “việc thấy ngôn ngữ và văn hóa của mình phát huy giá trị dẫn đến sự gia tăng lòng tự trọng và sức mạnh đối với tài nguyên của họ”. 

Có thể không chỉ các sự việc về thế giới tự nhiên là quan trọng trong cuộc trao đổi này mà những phương pháp/khía cạnh khác của thực thể và nhận thức cũng đóng một vai trò cần thiết trong quá trình này. Thực tế cho thấy, đang có những nhà khoa học nhìn vào mối qua hệ giữa người dân bản địa và những cách rất đa dạng mà họ nhìn thế giới. 

Felice Wyndham là một nhà nhân chủng học,  nhà đa dạng sinh thái học, người đã ghi chép rằng những người cô đã làm việc cùng có thể cảm nhận mật thiết về thế giới vượt khỏi cơ thể của họ. Đây là một dạng của chánh niệm nâng cao, cô nói. Điều này khá phổ biến, bạn có thể thấy nó trong hầu hết các nhóm săn bắn hái lượm, dựa trên cơ sở kỹ năng cực kỳ phát triển về sự nhanh nhẹn của nhận thức, có thể đặt mình vào một quan điểm, cách nhìn của nhiều sinh vật hoặc vật thể – đá, nước, mây. 

Là con người, chúng ta có sự nhạy cảm đáng kinh ngạc, trí tưởng tượng và khả năng nhanh nhẹn nhận thức, Nếu chúng ta biết cởi mở và rèn luyện bản thân để học cách giảm tất cả những điều gây xao lãng đến khả năng cảm nhận của mình, chúng ta có thể làm được rất nhiều điều vượt ra khỏi cơ thể sinh học mà chúng ta sử dụng trong thời đại công nghiệp ngày nay.” Trong số những thông điệp quan trọng nhất từ ​​những người dân địa phương đó là sự bình tĩnh và lạc quan của họ. Ở đó, không có bóng dáng về sự tàn lụi và u ám. Mặc dù trong hoàn cảnh tồi tệ, họ vẫn giữ hy vọng cho tương lai.

Bùi Thị Ánh Quyên dịch

One thought on “Kiến thức bản địa: Các nhà sinh thái học đang học được điều gì từ người bản địa

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s