Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ – 3 bài

  • Tôn vinh các vị nữ thần
  • Đạo Mẫu ‘dệt’ thần thánh từ anh hùng lịch sử
  • Mở vali khăn chầu áo ngự

***

Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ: Tôn vinh các vị nữ thần

10:08 AM – 05/12/2016 TN

Một nghi thức hầu đồng /// Ảnh: Đoàn Kỳ Thanh

Một nghi thức hầu đồng ẢNH: ĐOÀN KỲ THANH

Như Thanh Niên đã thông tin, tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt vừa được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa đại diện của nhân loại.

Loạt bài viết sau đây nhằm để độc giả hiểu thêm những nét văn hóa độc đáo về tín ngưỡng này.

Theo GS Ngô Đức Thịnh, một trong những nét độc đáo là màu sắc văn hóa bản địa trong tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ, vô cùng rực rỡ.

Tôn vinh phụ nữ, bất chấp “nam tôn nữ ti”

Sự manh nha các yếu tố của đạo Mẫu, theo GS Ngô Đức Thịnh, đã có từ khi xuất hiện truyền thuyết về mẹ Âu Cơ. Nó cũng xuất hiện trên nền tảng của việc thờ cúng nữ thần vốn phổ biến trong dân chúng.

“Trên nền tảng của tín ngưỡng thờ nữ thần, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ, một hình thức thờ cúng người mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi, hình thành và phát triển mạnh mẽ. Từ thế kỷ 16, việc thực hành tín ngưỡng này trở thành một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân. Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ cúng cùng với các vị thánh mẫu cai quản miền trời, rừng, nước, những nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công với nước, với dân”, Cục Di sản cho biết.

Đạo Mẫu, theo ông Thịnh, là đạo tôn vinh các vị nữ thần. Nó cũng có cơ sở là sự đề cao người phụ nữ trong nhiều lĩnh vực. Chẳng hạn, tuy có cái gọi là “nam tôn nữ ti” song truyền thống mẫu hệ vẫn chi phối nhiều gia đình. Người vợ, người phụ nữ vẫn giữ vai trò hàng đầu trong tổ chức và quản lý gia đình, nhất là về phương diện kinh tế. Trong lĩnh vực pháp luật, bộ luật Hồng Đức (1478) cũng đề cao và bênh vực người phụ nữ trong vai trò và quyền lợi. Bộ luật này quy định, trong hôn nhân, chỉ khi người phụ nữ ưng thuận mới được phép kết hôn. Chồng xa nhà quá 5 tháng mà không đi lại thăm hỏi vợ, thì có thể bị mất vợ. Quyền thừa kế của con gái cũng được bảo đảm.

Mặc dù vậy, theo TS Nguyễn Ngọc Mai, Viện Tôn giáo, nhiều nhà nghiên cứu lại thống nhất cho rằng thờ Mẫu chỉ có thể “lên khuôn” vào thế kỷ 17 – 18. Điều này được căn cứ vào nhiều tư liệu, trong đó những sự tương đồng trong hai thể thức múa nghi lễ, cùng với thần tích, ngọc phả về Mẫu Liễu (Phủ Dầy, Nam Định).

Hệ thống thần tiên của Đạo Mẫu

Theo ông Thịnh, Ngọc Hoàng là vị thánh cao nhất trong đạo Mẫu, có ban thờ riêng trong các đền và phủ. Tuy nhiên, vai trò của Ngọc Hoàng trong nghi lễ và thờ cúng, trong tâm thức dân gian thì lại mờ nhạt. Trong khi đó, Mẫu Liễu Hạnh với tư cách Mẫu Thượng Thiên (sáng tạo bầu trời và mây mưa sấm chớp) lại luôn được thờ ở vị trí trung tâm. “Vị thánh xuất hiện khá muộn, sớm nhất cũng vào khoảng thế kỷ 16, thời hậu Lê, nhưng nhanh chóng trở thành vị thần chủ của đạo Mẫu và được tôn vinh hơn tất cả các thánh Mẫu khác”, ông Thịnh đánh giá.

Mẫu Thượng Ngàn lại trông coi miền rừng núi, địa bàn sinh sống chính của nhiều dân tộc thiểu số. Có nhiều truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn. Chẳng hạn, gắn với di tích đền Bắc Lệ, Lạng Sơn, người ta cho rằng bà là con của Sơn Tinh và Mỵ Nương. Bà thường đi theo cha khắp núi rừng, luôn quyến luyến cây cỏ chim thú. Bà cũng từng báo mộng giúp Lê Lợi tránh hiểm nguy trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.

Mẫu Thoải trông nom sông nước cũng có nhiều nguồn gốc theo các dị bản khác nhau. Trong nghiên cứu hầu đồng của nhà nghiên cứu M.Durand người Pháp, Mẫu Thoải gắn với tình tiết mang tính gia đình thời hiện đại. Theo đó Mẫu Thoải chính là con gái Long Vương tại Động Đình Hồ. Bà rất yêu chồng là hoàng tử Kinh Xuyên, song lại bị vợ hai vu cáo không chung thủy. Kinh Xuyên nhốt bà vào cũi mang thả vào rừng cho thú ăn thịt nhưng chúng lại mang hoa quả về nuôi bà. Sau này được cứu thoát, bà được suy tôn là Mẫu Thoải – Mẹ Nước, lập đền thờ ở Tuyên Quang gọi là đền Giùm.

Sau hàng Mẫu như trên còn có Ngũ Vị Quan Lớn, gọi từ Quan Đệ Nhất đến Quan Đệ Ngũ. Các quan lớn trong văn chầu hay khi giáng đồng thường có tính cách quý phái, hùng dũng, nhân từ, hay làm những việc phúc đức nhưng cũng đáng sợ với người trần.

Đạo Mẫu cũng có các ông Hoàng, gọi theo thứ tự từ Ông Hoàng Đệ Nhất tới Ông Hoàng Mười. Các ông Hoàng đều có gốc tích là con trai Long Thần. Hàng Cô được gọi từ Cô Đệ Nhất tới cô thứ 12 là Cô Bé. Đây là những thị nữ của Thánh Mẫu. Các Cậu Quận là những người chết trẻ, từ 1 – 9 tuổi, hiển linh thành các bé Thánh.

Theo nghiên cứu của Viện Văn hóa, về phương diện điện thần, Đức Thánh Trần cũng được coi là một vị Thánh Tứ phủ. Trong khá nhiều đền, điện của đạo này đều có ban thờ riêng ông cùng với các thuộc hạ. Người con gái là Vương Cô Đệ Nhất và Vương Cô Đệ Nhị được nhập vào hàng Cô của đạo, luôn hầu cận hai bên Thánh Cha.

Đạo Mẫu hay tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ ?

GS Nguyễn Quang Hưng, nguyên Viện trưởng Viện Tôn giáo, cho rằng hoàn toàn có thể chấp nhận cách gọi tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt là đạo Mẫu. Đây cũng là cách GS Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa dân gian, đã gọi trong hàng chục năm nay. Bản thân GS Thịnh cũng có một nghiên cứu được in thành sách với tên gọi Đạo Mẫu ở Việt Nam.

Tuy nhiên, ông Hưng cho rằng, đây là cách gọi từ góc độ văn hóa chứ không nên hiểu đạo Mẫu là một tôn giáo. Về mặt văn bản pháp luật, ông Hưng cho biết đạo Mẫu chỉ được công nhận như một tín ngưỡng chứ không phải một tôn giáo.

Về cách gọi này, GS Ngô Đức Thịnh cho rằng ông sử dụng từ đạo với ý nghĩa là đường để nhấn mạnh ý nghĩa đạo đức của tín ngưỡng này. Ông cũng không coi đó là một tôn giáo.

Trinh Nguyễn

***

Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ: Đạo Mẫu ‘dệt’ thần thánh từ anh hùng lịch sử

06:01 AM – 06/12/2016 TN

Hầu Đức Thánh Trần /// Ảnh: Ngữ Thiên

Hầu Đức Thánh TrầnẢNH: NGỮ THIÊN

GS Ngô Đức Thịnh cho rằng đạo Mẫu có những vị thánh được “dệt” từ anh hùng trong lịch sử. Bằng cách đó, đạo Mẫu cũng thể hiện chủ nghĩa yêu nước.

Một trong những giá trị lớn của đạo Mẫu, theo GS Ngô Đức Thịnh, Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia, là thể hiện rất rõ ý thức lịch sử và ý thức xã hội của mình. Điều đó thể hiện ở chỗ trong điện thần của đạo Mẫu, hầu hết các vị thánh đã được lịch sử hóa, tức là đều hóa thân thành những con người có danh tiếng, công trạng trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc. Cũng có cả những nhân vật trong lịch sử hóa thân thành các vị thánh như Trần Hưng Đạo hóa thành Đức Thánh Trần, Nguyễn Xí thành Ông Hoàng Mười, Lê Văn Duyệt thành vị quan có khả năng trừ tà ma…

Có thể thấy việc “dệt” (chữ dùng của GS Ngô Đức Thịnh) một nhân vật lịch sử thành một vị thánh của đạo Mẫu và ngược lại trong nhiều trường hợp. Chẳng hạn, ông Thịnh cho biết, ông Hoàng Đệ Nhất là một danh tướng của Lê Lợi. Ông Hoàng Lục lại là tướng Trần Lựu có công chống giặc Minh. Ông Hoàng Bảy là quan triều đình trấn giữ vùng Lào Cai, Yên Bái. Ông Hoàng Mười lại là tướng Nguyễn Xí, một tướng giỏi dưới thời vua Lê Thái Tổ.

Những câu chuyện chuyển hóa nhân vật này thường được kể rất đẹp đẽ. Chẳng hạn, Nguyễn Xí có công giúp vua dẹp giặc Minh, sau được giao cho trấn giữ đất Nghệ An, Hà Tĩnh, cũng chính là quê mình. Ông được coi là đã chăm sóc cho người dân rất mực.

Câu chuyện lịch sử là vậy. Khi trở thành truyền thuyết về ông Hoàng Mười, chuyện kể lúc ông mất, mọi người đang cử hành tang lễ thì trời quang đãng, thi thể ông hồng hào tươi tắn như người đang nằm ngủ. Khi di quan, trên trời bỗng nổi mây ngũ sắc, kết thành hình xích mã và có các thiên binh thiên tướng xuống để rước ông về trời. Gọi là ông Hoàng Mười, không chỉ vì thứ tự, mà còn vì ông đánh giặc giỏi mà văn cũng tài. Ông Hoàng Mười cũng được mô tả như một người văn hay, chữ tốt, giao du rộng và đa tình.

Theo GS Ngô Đức Thịnh, các ông Hoàng trong đạo Mẫu thường đều là con trai Long Thần. Mặc dù vậy, theo khuynh hướng địa phương hóa thì các ông đều gắn với một nhân vật nào đó ở cõi nhân gian, những danh tướng có công dẹp giặc, những người khai sáng, mở mang cho đất nước. Cũng do xu hướng địa phương hóa này mà có một số sai biệt trong điện thần và thờ cúng giữa đền Mẫu ở Nam bộ so với Bắc bộ, vì có thêm các vị thánh địa phương. Chẳng hạn, Lê Văn Duyệt được coi là một vị thánh hàng Quan, có vai trò trừ ma tà như Quan Tuần, Đức Thánh Trần ngoài Bắc.

Chính việc các vị thánh có “lý lịch nhập thế” với công lao gắn liền với lịch sử giữ nước và dựng nước của dân tộc đã tạo cho đạo Mẫu thành một biểu tượng của lòng yêu nước mang đầy tính tâm linh. Cũng vì thế các vị thánh đó đều là các phúc thần, có thể xua đuổi tà ma, mang lại tài lộc sức khỏe cho con người.

Trần Hưng Đạo – Vị nhân thần nổi tiếng nhất

GS Ngô Đức Thịnh nói, vị thần có nguồn gốc anh hùng lịch sử nổi tiếng nhất, có vị trí cao nhất trong đạo Mẫu chính là Đức Thánh Trần – Trần Hưng Đạo. Phủ của ông (Phủ Trần Triều) là một phủ thuần túy mang tính chất nhân thần. Vị nam thần này thường được quy về dòng Long Vương Bát Hải Đại Vương.

Về hàng bậc, có lúc ông được đồng nhất với Vua Cha trong đối sánh với Thần Mẹ. Ngày giỗ và lễ hội kèm theo của ông cũng đồng nhất với ngày giỗ cha “tháng tám giỗ cha” cùng với Bát Hải Đại Vương. Nơi thờ ông ở Kiếp Bạc, có hai ngọn núi xòe rộng ra ôm lấy thung lũng trước mặt ngôi đền là núi Nam Tào và Bắc Đẩu. Như vậy, trong tâm thức dân gian, nghiễm nhiên ông được coi như là Ngọc Hoàng, một Vua Cha cao hơn, trên cả Thánh Mẫu.

Tuy nhiên, theo GS Ngô Đức Thịnh, nếu các vị Vua Cha khác không giáng đồng, thì Đức Thánh Trần lại giáng đồng chuyên để trừ ma tà, cứu chữa con bệnh. Do đó, nó tạo nên hẳn một dòng lên đồng – Thanh đồng. Trong thứ tự giáng đồng của những người có căn Trần Triều thì thường sau khi Mẫu giáng, và trước các vị Thánh hàng Quan.

GS Trần Quốc Vượng đưa ý kiến trong cuốn Đạo Mẫu ở VN, thời nhà Trần, bên cạnh Phật giáo thì Đạo giáo khá thịnh hành. Nhiều người thuộc giới quý tộc, hoàng thân cũng là những đạo sĩ, tín đồ Đạo giáo, trong đó có Trần Hưng Đạo. Từ sau khi chiến thắng giặc Nguyên – Mông, được phong vương, ông quay trở về sống ở Kiếp Bạc, vui thú với cảnh sắc thiên nhiên, làm thuốc chữa bệnh cứu người.

Huyền thoại về việc ông dùng ma thuật để trừ tà Phạm Nhan chỉ là sự lịch sử hóa, huyền thoại hóa một thực tế ông là thầy thuốc có tài chữa bệnh. Bởi vậy, sau khi Trần Hưng Đạo qua đời, danh tiếng và uy tín của ông đã được huyền thoại hóa, khoác ra ngoài cái vỏ tín ngưỡng và lưu truyền mãi về sau, cho tận tới ngày nay.

Theo GS Thịnh, việc Trần Hưng Đạo trở thành một vị thánh trong điện thần Tứ phủ, thậm chí còn đồng nhất ông với Vua Cha trong đối sánh với Thánh Mẫu, cũng không khó hiểu.

“Với tư cách là một vị tướng, một đạo sĩ của Đạo giáo, vốn gốc dòng họ gắn với miền sông nước vùng hạ lưu, lại lập những chiến công thủy chiến vang dội, ông dễ dàng được gắn thêm chiếc áo thần linh, quy về dòng thủy thần Long Vương, được thờ phụng cùng với Bát Hải Đại Vương, vị thần chuyên coi vùng sông nước và biển cả”, ông Thịnh phân tích.

Trinh Nguyễn

***

Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ: Mở vali khăn chầu áo ngự

05:57 AM – 08/12/2016 TN
Trang phục trong tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ /// Ảnh: Ngọc Thắng

Trang phục trong tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủẢNH: NGỌC THẮNG

“Trước buổi hầu đồng, các ông đồng bà đồng gấp trang phục các giá và cất giữ trong vali riêng”, GS Ngô Đức Thịnh chia sẻ về trang phục trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ.

Những ông đồng, bà đồng giàu có thường sắm riêng những bộ khác nhau. Bộ sang trọng chỉ dùng ở đền sở tại, trong các dịp lễ lớn. Các bộ khác dùng khi đi hành hương, hầu ở các đền thuộc địa phương khác.

“Về nguyên tắc, mỗi giá đồng thờ một vị thần linh nào đó thì phải có một bộ trang phục riêng, không được dùng lẫn trang phục của các vị thánh khác. Nên trong một buổi hầu đồng, ông đồng hay bà đồng định hầu bao nhiêu giá thì phải chuẩn bị ngần đấy bộ trang phục”, ông Thịnh cho biết.

Tấm khăn hầu đồng hút năng lượng vũ trụ

Ông Thịnh cũng tiết lộ, với những người nông dân nghèo túng khi xưa, chỉ cần chiếc khăn phủ diện màu đỏ là đủ để hầu đồng. “Nhưng với tầng lớp thị dân, hình thức hầu đồng từ lâu đã được cung đình hóa thì trang phục trong hầu đồng thường rất hệ trọng, không thể thiếu”, ông nói.

Điều này cũng trùng hợp với kết quả nghiên cứu điền dã của TS Nguyễn Ngọc Mai, Viện Tôn giáo: “Theo trí nhớ của các đồng cao tuổi, trước đây trang phục trong lên đồng rất đơn giản và không bắt buộc. Chỉ có chiếc khăn phủ diện đỏ là không thể thiếu. Còn lại các giá thánh đều được biểu lộ bằng chiếc thắt lưng các màu. Nhiều đồng chỉ có bộ quần áo nâu mới với chiếc khăn phủ diện đỏ là được. Khá hơn nữa là có thêm bộ áo dài đỏ, hồng”.

Theo bà Mai, khăn phủ diện là tấm khăn choàng lớn, khi trùm lên người gần như che kín thân trên. “Khăn được sử dụng để phủ cho các đồng mỗi khi thánh thăng hay giáng. Khăn phủ diện luôn là màu đỏ và được sử dụng cho tất cả các giá trong hệ thống thần điện. Khăn thường được may hình chữ nhật. Trên nền khăn thêu nổi hai họa tiết phượng vờn hoa và lưỡng long chầu nguyệt, xung quanh diềm khăn được may gắn dây kim tuyến hoặc đính đăng ten màu.

Cũng có một dạng khăn khác hình vuông bằng the đỏ. Chính giữa khăn là đồ án rồng bay uốn khúc trong mây. Một số trang phục giá Mẫu hiện nay còn đính thêm ngọc tím, hoặc ngọc lục bảo vào chi tiết mắt phụng hoặc mắt rồng. Dưới ánh sáng, hiệu ứng của những viên ngọc này khiến trang phục trở nên sang trọng, lộng lẫy”.

Bà Mai phân tích, màu đỏ của khăn trùm được dùng với ý nghĩa là sự tái sinh. Các căn đồng nhờ nó mà có thể đón nhận được năng lượng của vũ trụ, thần linh. Trong lên đồng cổ thời khắc trùm khăn chính là thời khắc chuyển hóa người – thần.

Mốt trang phục hầu đồng thành thị

Tài liệu của nhà nhân học M.Durand về giai đoạn 1954 cho biết: “Để chứng tỏ là hồn đó hiện lên, ông đồng bà cốt mặc quần của hồn, nói lời của hồn và hành động như hồn hành động”. Các tư liệu khác cũng cho thấy cho đến những năm 1959, các căn đồng ở đô thị đã có những trang phục riêng để thực hành nghi lễ lên đồng.

Bà Mai cho biết, gần như trở thành một quy ước mỗi người thực hành nghi lễ lên đồng phải có tối thiểu 5 bộ quần áo với những màu sắc khác nhau để đại diện cho các giá như hàng Mẫu, hàng Quan, hàng ông Hoàng, hàng Cô, hàng Cậu…

Hiện nay theo mốt ở Hà Nội, một ông đồng có thể có từ 15 – 20 bộ khăn chầu áo ngự. Cá biệt có những đồng còn sắm đầy đủ trang phục cho 36 giá. Có những người không chỉ đủ trang phục cho cả 36 giá mà còn có cả loại dùng trong đại lễ và ngày thường.

“Loại dùng trong dịp đại lễ thường được may bằng những chất liệu vải đắt tiền như nhung the hoặc satin cao cấp, gấm cao cấp. Những trang phục này thường thêu rất cầu kỳ tinh xảo bằng kim tuyến”, bà Mai nói.

Theo cuốn Nghi lễ lên đồng – lịch sử giá trị của bà Mai, trang phục dùng trong nghi lễ lên đồng có thể không ổn định và không theo một quy luật nào về hoa văn và kiểu dáng trang phục. Tuy nhiên, màu sắc là yếu tố được coi là ổn định nhất. Tất cả những vị thánh thuộc phủ Thiên đều màu đỏ. Những vị thánh thuộc phủ Thượng Ngàn màu xanh. Phủ Thoải màu trắng. Phủ Địa màu vàng.

Trang phục hầu đồng mang yếu tố bản địa

Theo nghiên cứu của bà Mai, những giá thánh của địa phương có thể kéo theo trang phục có yếu tố bản địa.

Chẳng hạn, Chầu Hòa Bình là người vùng cao nên trang phục của giá này là áo ngắn giống như áo ngắn của dân tộc Mường các tỉnh phía bắc. Chất liệu bằng satin màu trắng không thêu hoa văn 8 phượng mà chỉ viền nẹp cổ áo, tay áo và gấu áo bằng dây đăng ten kim tuyến.

Hay, giá Chầu Lục sử dụng khăn của dân tộc thiểu số. “Phía đuôi khăn là hai hàng hoa tám cánh 11 bông, may bằng hình thức ghép vải màu. Đây là kỹ thuật của người Dao Tiền. Tiếp đến là hàng đồng tiền bạc và hạt nhựa xanh…”, bà Mai viết.

Trang sức trong hầu đồng cũng khá phong phú. Chẳng hạn dùng cho các giá hàng Chầu Bà gồm hoa tai, nhẫn xuyến, vòng cổ và những bộ xà tích. Khi các thánh bà múa đồng thì lục lạc, xà tích phát ra tiếng kêu vui tai.

Cũng có thể thấy dấu ấn thời trang qua các thời kỳ trong trang phục hầu đồng. Chẳng hạn, theo bà Mai, khăn vấn tóc của các bà các cô Hà thành hồi năm 1902 được giữ qua chiếc khăn vấn đội đầu ở giá hàng Mẫu. Hay, chiếc yếm cổ dây của các bà các cô đồng bằng Bắc bộ màu hồng đào, hoa lý cũng được sử dụng linh hoạt trong các giá hàng Cô.

Trinh Nguyễn

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: