Vaccin chất lượng cao cho trẻ Việt Nam: Không thể chần chừ

BS.Trần Song Hào – Thứ Hai,  16/1/2017, 15:43 (GMT+7)

Mục tiêu loại bỏ tOPV (chứa tuýp 2), thay thế bằng IPV và Lịch tiêm chủng theo Chiến lược GPEI 2013-2018 (WHO).

(TBKTSG) – Những ngày cuối năm 2016, truyền thông đưa tin 11 trong số 13 cháu bé ở Pakistan uống vaccin bại liệt OPV phải nhập viện cấp cứu, 5 cháu đã ra viện sau đó, 2 tử vong và 4 phải điều trị tích cực ở Bệnh viện Hayatabad, thành phố Peshawar (1, 2). Đây là một “cú giáng” vào chiến dịch tiêm chủng chống bệnh bại liệt trên toàn quốc mà Chính phủ Pakistan đang triển khai.

Pakistan, Afghanistan và Nigeria (châu Phi) là ba nước còn lại có virus bại liệt hoang dã và thường gây ra nạn dịch (3) . Pakistan có dân số đông thứ 3 châu Á (202 triệu) với 64,5 triệu trẻ em từ 0-14 tuổi, dịch bại liệt cứ ba năm lại xảy ra một lần. Năm năm gần đây, hai vụ dịch lớn vào năm 2011 và 2014 làm hàng chục vạn trẻ em mắc bệnh khiến Chính phủ Pakistan khởi động một chiến dịch kéo dài hai năm để chủng ngừa bại liệt cho 37 triệu trẻ em dưới 5 tuổi, nhằm mục tiêu thanh toán bệnh bại liệt vào cuối năm 2017 (4).

Mặc dù vaccin bại liệt uống đã góp phần thanh toán bệnh bại liệt ở nhiều quốc gia nhưng cũng được biết đến là vaccin gây ra các vụ tai biến liệt do vaccin (VAPP) ở trẻ tiêm chủng, nhất là các nước Nam Á. Một số trẻ sau khi uống OPV, ngoài tai biến liệt như bị bại liệt do virus hoang dã, còn có những ca tử vong (5).

Pakistan, giống như Việt Nam, nhận sự hỗ trợ từ GAVI (6) (Liên minh toàn cầu về vaccin và tiêm chủng) cho chương trình tiêm chủng quốc gia. GAVI đã tài trợ cho Pakistan gần 1 tỉ đô la Mỹ từ năm 2001-2021. Pakistan cũng dùng vaccin “5 trong 1” Quinvaxem và uống vaccin bại liệt trong lịch tiêm chủng. Loại vaccin bại liệt ở Pakistan là OPV (do Ấn Độ sản xuất), giống như ở Việt Nam. OPV có ba loại là tOPV, bOPV và mOPV, đều là vaccin sống giảm độc bằng formaldehyte. OPV không còn dùng ở Mỹ từ những năm của thập niên 90 trong thế kỷ trước. Nhiều nước châu Á cũng đã thay OPV (1, 2 hoặc 3 tuýp) bằng vaccin bại liệt bất hoạt tiêm (IPV) phối hợp với vaccin BH-HG-UV & Hib.

Sự chậm trễ của Việt Nam

Việt Nam được công nhận thanh toán bại liệt từ năm 2000, nhưng nguy cơ lây truyền từ các nước trong khu vực vẫn là thách thức. Lịch tiêm chủng Việt Nam vẫn dùng OPV, được uống cùng ngày tiêm Quinvaxem từ tháng 6-2010.

Trong các vụ tử vong liên quan Quinvaxem mấy năm trước, không có bất cứ ý kiến nghi vấn nào về mối liên quan vaccin bại liệt uống với các sự cố tiêm chủng đó. Một số ít chuyên gia nghi ngại rằng điều này cũng giống như là “bỏ lọt chứng cứ” trong hồ sơ tư pháp điều tra các vụ án giết người.

Việt Nam là một trong những nước được WHO hỗ trợ thay thế OPV bằng IPV trong “Chiến lược kết thúc và xóa bỏ bại liệt toàn cầu 2018”, được khởi động từ tháng 5-2012 (6). IPV (Inactived Polio Vaccines) là loại vaccin bất hoạt dạng tiêm, virus bại liệt đã bị giết chết, nên không gây ra bất cứ trường hợp liệt nào do vaccin (VAPP) như OPV.

Đầu năm 2016, theo thông báo của Cục Y tế dự phòng của Bộ Y tế, Việt Nam sẽ đưa vaccin IPV vào tiêm chủng mở rộng từ quí 3-2016 song song với việc sử dụng vaccin bại liệt uống 2 tuýp để thay thế vaccin bại liệt uống 3 tuýp. Cục Y tế dự phòng dự kiến bắt đầu từ tháng 5-2016 sẽ cho trẻ uống ba liều vaccin bOPV khi trẻ được 2, 3 tháng tuổi cùng với tiêm vaccin Quinvaxem và tiêm 1 liều vaccin IPV khi trẻ được 5 tháng tuổi (bắt đầu từ tháng 9-2016) (7).

Theo hợp đồng đến năm 2018, GAVI kết thúc tài trợ vaccin IPV 3 năm (2015-2017) cho Việt Nam (Pentavalent đến 2019) (8). Vì thế, Việt Nam đang đứng trước thách thức về nguồn cung IPV thay thế trong chương trình (cùng với việc thay thế Quinvaxem). Giá vaccin do GAVI hỗ trợ là rẻ nhất. Như hợp đồng đấu thầu cung cấp vaccin bại liệt 2014, IPV do GAVI hỗ trợ có giá là 0,75 euro/liều (gần bằng 1 đô la Mỹ khi so với tỷ giá thời điểm đó là 21.200 đồng/đô la Mỹ). Trong khi các nước có thu nhập trung bình thông qua UNICEF mua giá gấp đôi đến gấp ba, họ phải trả từ 1,49-2,4 euro cho mỗi liều IPV.

Dự kiến từ năm 2017, mỗi năm Việt Nam có thêm 1.545.063 trẻ nhỏ. Mỗi trẻ cần tối thiểu 3 liều IPV, tương đương 4,5-5 triệu đô la Mỹ mỗi năm chỉ cho IPV. Giai đoạn 2015-2017, kinh phí mua vaccin bại liệt do GAVI hỗ trợ Việt Nam 2.560.389 đô la Mỹ (tương đương khoảng 2,5 triệu liều IPV, giá 2015). Tuy nhiên tiến độ giải ngân của Việt Nam rất chậm. Theo thống kê của GAVI, đến tháng 11-2016, mới giải ngân được 92.387 đô la Mỹ chỉ bằng 4% tổng số tiền đã phê duyệt tài trợ (8). Lý do, Việt Nam chậm triển khai chiến lược và kế hoạch hành động chi tiết thay thế OPV bằng IPV. Theo quy định, muốn giải ngân đúng tiến độ, Việt Nam phải có một chiến lược và kế hoạch quốc gia tổng thể và chi tiết về kế hoạch hành động và giám sát, gửi nhà tài trợ.

Trên thực tế cho đến thời điểm này chúng ta vẫn chưa có mũi vaccin bại liệt tiêm IPV cho các cháu 5 tháng tuổi. Trao đổi với người viết bài này, bác sĩ Đỗ Mạnh Hùng, Trưởng khoa Dịch tễ & Kiểm soát Bệnh lây nhiễm, Viện Pasteur Nha Trang, cho biết cho đến ngày 1-1-2017 kế hoạch tiêm một mũi vaccin bại liệt (IPV) cho các cháu từ tháng thứ 5 vẫn chưa có ở miền Trung, nguyên nhân vì “chưa có vaccin”. Nhưng vì sao chưa có vaccin thì bác sĩ Hùng, thành viên Ban Quản lý dự án tiêm chủng mở rộng ở khu vực miền Trung vẫn không biết (?).

Việt Nam dù đã thanh toán được bệnh bại liệt, nhưng không thể trì hoãn tiến trình thực hiện Chiến lược kết thúc và thanh toán bệnh bại liệt trong vòng năm năm (2013-2018) của WHO (6).

Dù rằng vaccin OPV được sử dụng ở Việt Nam trong suốt 30 năm qua và đã đem lại thành tựu cho chương trình tiêm chủng mở rộng nhưng thiết nghĩ với những vụ tử vong liên quan đến OPV đã xảy ra ở Pakistan và Ấn Độ từ năm 2014-2016, cộng với sự trùng hợp tai biến sau tiêm Quinvaxem kết hợp uống OPV ở Việt Nam, việc thay thế bằng vaccin bại liệt tiêm bất hoạt (IPV) là rất cần thiết. Đó là xu hướng tất yếu mà Việt Nam đang có nguy cơ bỏ lỡ nhiều cơ hội mang đến vaccin chất lượng cao cho trẻ em.

Virus bại liệt (Poliovirus) là một loại virus đường ruột thuộc họ Picornaviridae (RNA) lây truyền qua chất tiết hầu họng và cả phân, nước tiểu của bệnh nhân bị nhiễm. Trong các trận dịch bại liệt, 95% người bị nhiễm không có triệu chứng. Số còn lại bị bệnh bại liệt (Poliomyelitis) biểu hiện ba dạng: bại liệt không di chứng (Abortive polio), những trường hợp này là bệnh bại liệt với hội chứng sốt virus, mệt mỏi, nhức đầu, đau họng, buồn nôn, và tiêu chảy; Bệnh bại liệt không liệt (Non-paralytic Polio), ngoài hội chứng sốt bại liệt còn có thêm các triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh cơ như nhạy cảm với ánh sáng và cứng cổ; bại liệt tê liệt (Paralytic Polio): sau một thời gian ban đầu của hội chứng sốt do virus, thường bắt đầu với dấu hiệu mất phản xạ cảm giác bề mặt và đau hoặc co thắt cơ. Sau đó là tê liệt, thường không đối xứng. Tỷ lệ tê liệt trong nhóm người bị bệnh ít hơn 1-2%. Còn lại hầu hết các ca bệnh bại (tê) liệt hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, một số trường hợp khác bị yếu cơ suốt đời. Ngày nay, rất hiếm trường hợp tử vong vì được điều trị hỗ trợ kịp thời.

Có một tỷ lệ nhất định mắc và bại liệt (Paralytic Polio) do vaccin. Những trường hợp này đều xảy ra tại các nước sử dụng vaccin bại liệt uống (chứa poliovirus sống).

Từ thập niên 90 của thế kỷ trước, nhiều nước đã thay thế OPV bằng IPV (Inactivated Polio Vaccine) mà trong đó virus bại liệt bị giết chết và dùng đường tiêm. WHO đang muốn kết thúc và thanh toán bệnh bại liệt 2018, đồng thời loại bỏ vaccin bại liệt uống (OPV) ra khỏi lịch tiêm chủng.

Tài liệu tham khảo:

(1) Bang Khyber công bố 2 trẻ tử vong do vaccin. Tin tức Hàng ngày, 21-12-2016.
(2) Shinwari I. “Hai trẻ bị chết do “phản ứng” với vaccin ở Bara, 22-12-2016.
(3) How Pakistan Could Eliminate Polio in 2017 Viện Quốc tế Hòa Bình, 8-12-2016.
(4) Pakistan: National Emergency Action Plan for Polio Eradication 2016-2017. ReliefWeb. 9-9-2016.
(5) https://healthimpactnews.com/2013/the-real-history-behind-the-polio-vaccine/
(6) The Polio Eradication and Endgame Strategic Plan 2013-2018
(7) Vaccin bại liệt tiêm sẽ đưa vào tiêm chủng trong quí 3-2016, (Cục Y tế dự phòng, ngày 21-1-2016)
(8) GAVI’s Support Country Hub (http://www.gavi.org/country/vietnam/)

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s