Nguyễn Cung Thông 1
Phóng viên Phan Bách (từng làm cho đài phát thanh BBC, hiện nay làm cho SBS Radio Australia) có cuộc ‘mạn đàm dã chiến’ (không soạn trước) với người viết về đề tài nguồn gốc Việt (Nam) của tên 12 con giáp, đặc biệt là cho năm nay, Bính Ngọ 2026. Sau đây là các điểm chính được ghi lại rất tóm tắt từ buổi phỏng vấn dã chiến này:
1. Người Việt không cần đến trường học mà vẫn biết năm Mão Mẹo có biểu tượng là con mèo (khẩu ngữ, dễ nhớ), cũng như Sửu – tlu – tru – trâu, Mùi – Vị – *mdê, Dậu – *rga – gà, Tý – *chút – chuột, Thân – *khân – *khôn – khọn (khỉ), Ngọ – *ngu(a) – ngựa … Không như ở Trung Quốc, tên 12 con giáp thường đi kèm theo là tên con vật để cho biết sự liên hệ: Sửu – ngưu 丑牛 (ngưu là bò), Mùi dương 未羊, Dậu kê 酉雞, Tý thử 子鼠, Thân – hầu 申猴, Ngọ – mã 午馬 …v.v…
Đây có phải là ngẫu nhiên trùng hợp, một cách nhớ dùng cận âm hay có một nguyên nhân nào khác hơn? Có phải người Việt đã dùng tên 12 con giáp để tạo ra tên của 12 con vật như Mão trở thành mèo, Hợi trở thành cúi (heo) … Nói cách khác quá trình biến hóa từ trừu tượng (hệ thống gọi tên thời gian) thành cụ thể (tên con vật): Mão > mèo, Hợi > cúi (heo) …?
Rất khó giải thích như vậy vì khuynh hướng tiến hóa thường là từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến trừu tượng – cho nên tên con vật có trước và sau đó mới gắn với tên hệ thống tính thời gian hay chiêm tinh, nghĩa là mèo > Mão, cúi > *hui > Hợi – cũng như sự quan sát thiên thể (cụ thể) dẫn đến hệ thống 12 zodiac signs (12 cung Hoàng đạo, dùng để tiên đoán vận mệnh con người) của Tây phương chẳng hạn.
Tại sao tên gọi 12 con giáp của Việt Nam lại gần gũi với tên 12 con vật như vậy? Một cách giải thích là người Việt (cổ) từng liên hệ mật thiết đến 12 con giáp trong môi trường nông nghiệp/lúa nước hay còn có thể là ‘tác giả’ của cách gọi tên này. Nói cách khác, các từ Hán Việt (HV) Tý Sửu Dần Mão Thìn Tỵ Ngọ … chỉ là một cách kí âm của một tiếng nước ngoài 2 (tiếng Việt cổ), dẫn đến sự ngộ nhận là Trung Hoa là nơi phát xuất tên 12 con giáp này, sau bao ngàn năm và từ Tây sang Đông … Truy nguyên chữ Ngọ 午 trong Giáp văn, Kim văn và các chữ Triện thì thấy có dạng (tượng hình) cái chày (td. 杵 xử), và một dạng âm cổ phục nguyên là *ŋaːʔ – hoàn toàn không dính líu gì đến ngựa – không kể đến tương quan âm thanh nga ngọ ngựa bảo lưu bởi tiếng Việt.
Click vào links dưới đây để đọc tiếp.
Tóm tắt phỏng vấn của đài SBS Radio – update – File WordTải về
Tóm tắt phỏng vấn của đài SBS Radio – update – File PDFTải về
1 Nghiên cứu tiếng Việt độc lập ở Melbourne – địa chỉ nguyencungthong@gmail.com
CVD 