“Tiếng Việt từ TK 17: cách dùng Trì Trì, mlồi/mlồ, Chiêm Thành – Cham và *Lâm (Ấp)” (phần 41)

Nguyễn Cung Thông 1

Download >>

Phần này bàn về các cách dùng Trì Trì, mlồi/mlô, chiem thành (~ Chiêm Thành/NCT) từ thời LM de Rhodes và các giáo sĩ Tây phương sang Á Đông truyền đạo. Đây là lần đầu tiên cách dùng này hiện diện trong tiếng Việt qua dạng con chữ La Tinh/Bồ (chữ quốc ngữ), điều này cho ta dữ kiện để xem lại một số cách đọc chính xác hơn cùng với các dạng chữ Nôm cùng thời hay sau đó. Nhân tiện nhìn rộng ra và bàn thêm về tên gọi Chàm, Chăm và *Lâm (trong quốc hiệu Lâm Ấp).

Tài liệu tham khảo chính của bài viết này là các tài liệu chép tay của LM Philiphê Bỉnh (sđd) và bốn tác phẩm của LM de Rhodes soạn: (a) cuốn Phép Giảng Tám Ngày (viết tắt là PGTN), (b) Bản Báo Cáo vắn tắt về tiếng An Nam hay Đông Kinh (viết tắt là BBC), (c) Lịch Sử Vương Quốc Đàng Ngoài 1627-1646 và (d) từ điển Annam-Lusitan- Latinh (thường gọi là Việt-Bồ-La, viết tắt là VBL) có thể tra tự điển này trên mạng, như trang http://books.google.fr/books? id=uGhkAAAAMAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. Các chữ viết tắt khác là Nguyễn Cung Thông (NCT), Hán Việt (HV), Việt Nam (VN), ĐNA (Đông Nam Á), TQ (Trung Quốc), LM (Linh Mục), CG (Công Giáo), PG (Phật Giáo), TVGT (Thuyết Văn Giải Tự/khoảng 100 SCN), NT (Ngọc Thiên/543), ĐV (Đường Vận/751), NKVT (Ngũ Kinh Văn Tự/776), LKTG (Long Kham Thủ Giám/997), QV (Quảng Vận/1008), TV (Tập Vận/1037/1067), TNAV (T rung Nguyên Âm Vận/1324), CV (Chính Vận/1375), TVi (Tự Vị/1615), VB (Vận Bổ/1100/1154), VH (Vận Hội/1297), LT (Loại Thiên/1039/1066), CTT (Chính Tự Thông/1670), TViB (Tự Vị Bổ/1666), TTTH (Tứ Thanh  Thiên Hải), KH (Khang Hi/1716), P (tiếng Pháp), A (tiếng Anh), L (tiếng La Tinh), VNTĐ (Việt Nam Tự Điển/Hội Khai Trí Tiến Đức), TNNL (Thiên Nam Ngữ Lục) …v.v… Kí viết là ký (tên người, tên sách) và trang/cột/tờ của VBL được trích lại từ bản La Tinh để người đọc
tiện tra cứu thêm. Tương quan Hán Việt ghi nhận trong bài không nhất thiết khẳng định nguồn gốc của các từ liên hệ (có gốc Việt cổ, Chăm cổ hay Hán cổ).

[1] Nghiên cứu ngôn ngữ độc lập ở Melbourne (Úc) – email nguyencungthong@yahoo.com

Download >>

Vòng lặp đói nghèo trước sự bất định của tự nhiên

tia sáng – 18-1-2024

Sự suy giảm nghiêm trọng của không gian sinh tồn là đại ngàn và sự bất trắc của thiên tai, biến đổi khí hậu đã khép chặt vòng lặp đói nghèo ở người dân tộc thiểu số. Liệu có lối thoát cho họ?

Bơ vơ trong không gian sinh tồn

“Lúc chập tối, tầm 7 giờ, cả nhà đang ăn cơm thì mưa to, tôi nghe tiếng sạt ở nhà bên cạnh nên cầm đèn pin soi xung quanh thấy ầm ầm toàn cây, nước và đất đá đen sì đổ từ phía bản Đề Sủa (xã Lao Chải) về nên gọi vợ con bế hai đứa cháu chạy lên núi. Tôi chẳng kịp mặc thêm áo, chỉ mặc mỗi cái quần, tay cầm điện thoại, đèn pin và cây gậy to đi khắp các nhà trong khu, đập cửa, hô hoán “có chạy không là chết, lũ về” ”.

“Không kịp mang theo cái gì ngoài cái thân mình thôi”, A Lầu kể lại điều diễn ra trong ngày mà ông và dân làng không bao giờ quên, ngày 5 tháng 8, “Không kịp nghĩ gì nữa, phản xạ lao ra khỏi nhà. Không có đường, cứ bò, men theo núi”, trong đêm đen, A Lầu cùng 47 hộ trong bản Trống Là, sát ven suối Nậm Kim của xã Hồ Bốn, huyện Mù Cang Chải, Yên Bái, vượt núi đến gần sáng mới tới được bản Nả Tà trú ẩn.

Gia đình A Lầu vẫn còn may mắn hơn hàng xóm Cứ A Tùng và Giàng Thị Chù. Trong cơn tứ tán, gia đình A Tùng chạy vào trạm y tế xã vì ngỡ nơi đây kiên cố nhưng rồi lũ tiếp tục cuốn vào, hai vợ chồng bế hai đứa trẻ vội băng qua suối “nước dâng tới bụng, tới lưng” người lớn và quay lại đã không còn thấy bố của Tùng nữa. Hai ngày sau, người ta tìm thấy ông ở thủy điện Huội Quảng, huyện Mường La, Sơn La.

Lũ phá tan toàn bộ tuyến đường huyết mạch vào xã Hồ Bốn. Ảnh một ngày sau trận lũ 5/8/2023. Tác giả: Việt Cường.
Tiếp tục đọc “Vòng lặp đói nghèo trước sự bất định của tự nhiên”

Loạn Ili và Cộng hòa Đông Turkestan đệ Nhị – Lịch sử từ độc lập tới bị bán đứng của Tân Cương

Nghiên cứu lịch sử Đăng Phạm

1

Các lãnh đạo Cộng hòa Đông Turkestan đệ Nhị

Ngày nay, chúng ta thường xuyên được chứng kiến những màn đối đầu ngoại giao xung quanh vấn đề Tân Cương. Trong khi nhiều nước liên tục chỉ trích, thậm chí trừng phạt Trung Quốc vì vấn đề người Duy Ngô Nhĩ, thì Trung Quốc bác bỏ cáo quốc và luôn bảo vệ ”sự thống nhất toàn vẹn Trung Quốc”, tố cáo ”chủ nghĩa ly khai Duy Ngô Nhĩ” bị các nước phương Tây lợi dụng chống Trung Quốc.

Nhưng nếu để ý, sẽ thấy một nước lớn là Nga lại khá im tiếng trong vấn đề này, không hùa theo chống Trung Quốc, nhưng cũng không công khai ủng hộ Trung Quốc về vấn đề Tân Cương. Có gì khó lý giải ở đây? Điều đó hoàn toàn lý giải được nếu biết được lịch sử vùng đất Tân Cương từ những năm 1930-1950, để thấy rằng: không ai khác ngoài Stalin và Liên Xô đã đỡ đầu cho Tân Cương độc lập. Và thậm chí trước kia, chính Đảng Cộng sản Trung Quốc của Mao Trạch Đông từng ủng hộ Tân Cương ly khai khỏi Trung Hoa.

Tiếp tục đọc “Loạn Ili và Cộng hòa Đông Turkestan đệ Nhị – Lịch sử từ độc lập tới bị bán đứng của Tân Cương”

Vietnam’s vibrant 2023: a pictorial review

By Minh Nga   December 26, 2023 | 01:26 pm GMT+7 vnexpress

See how Vietnam navigated the tumultuous currents of 2023 in a series of images capturing moments of both sorrow and joy, highlighting the unique and everyday moments of life.

Vietnam's vibrant 2023: a pictorial review

Crowds fill Nguyen Hue Pedestrian Street in downtown Ho Chi Minh City for the countdown to 2023.

Photo by Thanh Tung

Tiếp tục đọc “Vietnam’s vibrant 2023: a pictorial review”

Giáo dục cho trẻ dân tộc thiểu số: Bất cập và cản trở

Tia sángĐỖ THỊ NGỌC QUYÊN

Trong bối cảnh các nguồn lực tài chính ở vùng dân tộc thiểu số rất hạn hẹp, nguồn lực tự nhiên ngày càng suy kiệt thì cơ hội vươn lên với từng cá nhân, từng gia đình, cơ hội phát triển với các vùng dân tộc thiểu số nằm ở nguồn lực con người. Tuy nhiên, trẻ em ở vùng trũng về giáo dục này khó có cơ hội vươn lên, nếu chính sách giáo dục cho vùng dân tộc thiểu số chưa thay đổi cách tiếp cận.

Tỷ lệ trẻ không đi học ở các DTTS Khmer, Mông và các dân tộc ít người khác cao gấp 4-7 lần so với trẻ thuộc nhóm người Kinh – Hoa, Tày, Thái, Mường, Nùng. Ảnh: Shutter

Tiếp tục đọc “Giáo dục cho trẻ dân tộc thiểu số: Bất cập và cản trở”

Human rights top of agenda in Việt Nam

VNN – November 23, 2023 – 17:16

What is more impressive is that some EM groups with a population of fewer than 1,000 have had a say in the legislative body.

EM deputies from Cao Bằng Province in their meeting with the president in 2022. — VNA/VNS Photo Thống Nhất

HÀ NỘI — Ethnic minorities’ (EM) representation in the National Assembly (NA) is a fundamental tenet of Việt Nam’s political doctrine; the country has spared no effort in ensuring they are presented from the top.

Tiếp tục đọc “Human rights top of agenda in Việt Nam”

Tiếng Việt từ TK 17: cách dùng đặc biệt a phien – a phiền – a phiện – á phiên – nhã phiên – nha phiến” (phần 40B)

Các thừa sai Dòng Tên đầu thế kỷ 17 học và ký âm tiếng Việt

Nguyễn Cung Thông[1]

 

1 Nghiên cứu ngôn ngữ độc lập ở Melbourne (Úc) – email nguyencungthong@gmail.com

Nhuộm chàm ở thung lũng Khói xanh và 3 cô gái Sín Chải

CODET HANOI 23/11/2023 11:58 GMT+7

TTCT Ở nơi kỹ thuật cắt may hiện đại và kỹ thuật nhuộm chàm cổ xưa gặp nhau.

Tháng 11 này, những người đến xem triển lãm Khói xanh của ba cô gái Sín Chải (Sa Pa) với các nhà thiết kế, học viên tại Trường London College Design & Fashion (LCDF) đã được chứng kiến một sự kết hợp duyên dáng giữa hiện đại và truyền thống trên những sản phẩm có hiệu ứng thị giác và tính ứng dụng cao.

Thế hệ trẻ Mông vùng Tây Bắc đất nước đã tiếp nhận kỹ thuật hiện đại và các nhà thiết kế trẻ đã khám phá những tinh tế tiềm ẩn trong chất liệu vải lanh bản địa, trong kỹ thuật nhuộm chàm, thêu, xe sợi, vẽ sáp ong

Đằng sau những sản phẩm đó, điều gì đã và đang diễn ra?

Nguyễn Thị Phương Mai và Nguyễn Bình Đức là những người thuộc thế hệ 8X tại Hà Nội, một người là kiến trúc sư, một người làm công nghệ và viết văn.

Nhiều năm trước, trong một lần leo Fansipan, vợ chồng họ gặp anh Vàng A Chư lúc đó đang làm trưởng đội porter dẫn đoàn leo Fansipan. Người thủ lĩnh porter ấy đã gây ấn tượng mạnh đến mức Mai – Đức tìm tới tận nhà Vàng A Chư tại bản Sín Chải, xã San Sả Hồ, Sa Pa.

Tiếp tục đọc “Nhuộm chàm ở thung lũng Khói xanh và 3 cô gái Sín Chải”

Soldiers teach special classes for ethnic people in Tây Nguyên

VNN – November 11, 2023 – 08:09

The classes not only help Jrai ethnic people in the village learn to read and write, but also contribute to raising people’s awareness and responsibility in protecting the national borders.

Many JRai students have to bring their children to literacy classes. — VNA/VNS Photo

GIA LAI — Border soldiers in the Tây Nguyên (Central Highlands) province of Gia Lai are assuming the role of teachers to eliminate illiteracy among local ethnic people. 

The residential area of Suối Khôn in the border commune of Ia Mơ, Chu Prông District has 561 residents of the Jrai ethnic minority group, with most of them being very poor.

Currently, there are 71 illiterate people, accounting for 10 per cent of the area’s population.

Ia Lốp Border Guard Station opened classes to teach people and the soldiers are their teachers.

The classes not only help Jrai ethnic people in the village learn to read and write, but also contribute to raising people’s awareness and responsibility in protecting the national borders.

To get to Suối Khôn Residential Area, it takes more than two hours to travel from the city of Pleiku to Ia Pier Commune, then through a dirt road of more than ten kilometres full of mud and slush.

Lieutenant Colonel Nguyễn Văn Thành, secretary of the station’s Party Committee, said that there were 71 Jrai ethnic people who were illiterate, of which 45 people wanted to learn.

The station’s leaders decided to open classes to teach the illiterate people.

Since earlier this year, Ia Lốp Border Guard Station has organised two four-month literacy classes for the Jrai ethnic minority with 25 students.

The teachers are soldiers including Lieutenant Colonel Vũ Văn Hoàng, who teaches math, and Captain Nguyễn Văn Luân, who teaches Vietnamese language.

The entire programme uses literacy learning materials compiled by the Ministry of Education and Training.

The classes, which take place three evenings per week, received the professional support of Hoàng Hoa Thám Primary School in neighbouring Ia Piơr Commune.

Captain Nguyễn Văn Luân said that the journey of mobilising people to come to class encountered many hardships.

“The weather conditions here are very harsh. People mainly work in agriculture and their lives are very difficult,” Luân said.

“Ethnic minorities often feel an inferiority complex and have low self-esteem so they are timid in communication,” Luân said.

“Therefore, we had to go to each household to mobilise and encourage them to boldly come to class,” the captain said.

Soldiers cum teachers of Ia Lốp Border Guard Station come directly to local residents’ houses to urge them to attend literacy classes. — VNA/VNS Photo

Getting people to come to school was difficult, and maintaining class size was even more difficult.

Lieutenant Colonel Vũ Văn Hoàng said that the classes started in the evening, but in the afternoon the teachers had to go to each house to remind people of the class.

Because the students’ ages ranged from 16 to 60, organising classes and teaching methods must be flexible, especially during the crop season. Students have to work hard during the day so many of them cannot attend classes in the evening, said Hoàng.

“So to maintain the classes, the border guard soldiers had to come to help people with farm work or take care of their children to help them feel secure and focus on their studies,” said Hoàng.

Change of life

Kpui H’Lép, 27, is one of the outstanding students. After only four months of studying, she was able to read and write fluently.

H’Lep happily said: “Before, I was illiterate, very self-conscious and shy. I was always oppressed when doing business and criticised when doing housework.”

“But now it is different. I learned how to read and calculate. I thanked the teachers for helping me and other people in the village to have a better life,” she said.

Another student, Rơ Lan H’Cúc, 26, residing in Sâm Village, Ia Piơr Commune, has a two-year-old daughter whom she has to carry to evening classes.

Rơ Lan H’Cúc often sits at the back of the class but is very diligent and serious.

“I regretted not being literate earlier. Now I have the opportunity to learn many things from teachers. The teachers not only taught us how to read and write but also gave us books, pens, babysitting and farming instructions,” Rơ Lan H’Cúc said.

“I am very grateful to the teachers,” she said.

Suối Khôn residential area was formed in 2003. Most of residents are the Jrai ethnic minority.

Since its formation until now, this residential area has not yet received basic investment in electricity, roads, and schools, and people haven’t fully benefited from social security policies.

The reason is because this land belongs to the administrative boundaries of Ia Mơ Commune but the population is managed by another commune, Ia Piơr Commune.

Hà Văn Tin, vice chairman of the People’s Committee of Ia Piơr Commune, Chu Prông District, said that the authorities of Ia Piơr and Ia Mơ communes and the people in the area hoped that the competent authorities would soon allow the establishment of Khôl Village under Ia Mơ Commune according to a project since April 2022.

This is a condition for Suối Khôn Residential Area to be better managed and develop in the future, Tin said. — VNS

Soldiers of the Ia Lốp Border Guard Station teach literary classes for JRai ethnic minority people. — VNA/VNS Photo

Việt Nam says xin chào to music tourism

VNN – November 12, 2023 – 08:17

An image taken before South Korean girl band Black Pink’s Born Pink Tour in Hà Nội in July. Tourist arrivals in the city jumped 2.5-fold to 170,000, including 3,000 foreigners, during their two-day concerts. — VNA/VNS Photo Tuấn Đức

The recent successful shows of famous international singers and bands show that Việt Nam is capable of organising mega global shows.

By Thu Ngân

For weeks Hanoian Bùi Trang Dung was unable to decide where to take her family for vacation last summer.

“This place is beautiful in the summer, that place has many delicious foods and the other one is cheaper.” These were the words that constantly ran in the 42-year-old’s mind.

She then came across a piece of information about a music show by a famous singer she loved in Mù Cang Chải in the northern province of Yên Bái.

The holiday destination instantly chose itself: It was to be Mù Cang Chải.

Tiếp tục đọc “Việt Nam says xin chào to music tourism”

Lịch sử thăng trầm 4000 năm của người Do Thái

Nghiencuulichsu.com – 28-11-2018

Moses leading the Israelites out of Egypt. Tranh của Molnár, 1861

Đặng Hoàng Xa

Mọi sự đều sẽ hết, nhưng người Do Thái thì không. Tất cả các thế lực khác sẽ qua đi, nhưng Họ vẫn còn. Bí mật trong sự bất tử của Họ là gì?” – Văn hào Mark Twain

 Người Do Thái trên vùng đất Israel (Canaan)

Sự ra đời của đức tin

Người Do Thái có nguồn gốc từ người Hebrew cổ đại xuất hiện tại Trung Đông vào 4.000 năm trước. Theo truyền thuyết, người Do Thái và người Ả Rập là con cháu dòng dõi từ Abram (tên lúc sinh của Abraham) là người đã vâng theo lời gọi của Thượng Đế rời bỏ quê hương ở thành Ur thuộc phía Bắc vùng Mesopotamia (Lưỡng Hà) – nay là Đông-Nam Thổ Nhĩ Kỳ, đến lập nghiệp tại xứ Canaan, một vùng đất kéo ngang từ bờ sông Jordan tới biển Địa Trung Hải ngày nay.

Tiếp tục đọc “Lịch sử thăng trầm 4000 năm của người Do Thái”

1,000 years of history sandwiched between Red River and Mekong delta on the Reunification Express through Vietnam

scmp.com Published: 1:15pm, 3 Sep, 2023

A journey from Hanoi, the Vietnamese capital, via former capitals Ninh Binh and Hue, to Ho Chi Minh City, its investment capital, reveals much about the country

It’s difficult not to think about trains while in downtown Hanoi, especially at mealtimes.

Long metal caravans shunting through town in plain view of the near-ubiquitous streetside eateries contribute a periodic clappity-clap rhythm to the city’s clamorous soundtrack.

Tracks girdle the historical heart of the Vietnamese capital like the head of a question mark and in doing so, connect two of Hanoi’s most popular sites: the Long Bien Bridge, a colonial structure spanning the Red River that was bombed so many times during the Vietnam war it became a symbol of national resistance, and Ngo 224 Le Duan (better known as Train Street), an alleyway along which trains pass perilously close to houses and makeshift cafes.

However, my travel inspiration comes not from the recurrent glimpses of locomotives, but from an old propaganda poster hanging in a tourist shop opposite the Cathedrale Saint-Joseph de Hanoi.

A train nuzzles its way down “Train Street”, a modern-day tourist attraction in Hanoi, Vietnam. Photo: Thomas Bird
Tiếp tục đọc “1,000 years of history sandwiched between Red River and Mekong delta on the Reunification Express through Vietnam”

Theravada Buddhism intheSpiritual Life ofKhmer People intheSouthern of Vietnam: Position, Role and Values

psychologyandeducation.net

Nguyen Huu Tho, Kien Giang University

Buddhist philosophy has long permeated the Khmer ethnic community. In this community, the relationship between ethnicity (Khmer people) and religion (Theravada Buddhism) is closely linked together. The Southern Khmer temple is a cultural center of this ethnic group. This place is associated with cultural activities and folk rituals, and at the same time is a traditional school that teaches the knowledge, human ethics, and handicraft. The pagoda is like a museum about Buddhism and the art of “Phum” and “Soc”, a place for Khmer people to rely on their souls when they live and send their ashes when they die. This study refers to the position and role of Theravada Buddhism for Khmer people. From there, state the current situation and make recommendations to the Vietnam Buddhist Sangha and state management agencies, in order to contribute to preserving and promoting the values ​​of Khmer Theravada Buddhism and strengthening the great national unity bloc.

Article Details Vol. 58 No. 5 (2021): Vol. 58 No. 5 (2021)

Phương pháp giải quyết vấn đề và Tứ Diệu Đế (phần 2)


Nguyễn Cung Thông

Phần này bổ túc cho bài Phương pháp giải quyết vấn đề và Tứ Diệu Đế (phần 1). Phần 2 đề nghị một cách tiếp cận mới dựa vào ngôn ngữ so sánh: nhất là khi tiếng Việt và Hán Việt (môi trường dịch kinh Phật Giáo truyền thống ở VN) đã có một quá trình giao lưu rất lâu đời.

Các chữ viết tắt là ppgq (phương pháp giải quyết vấn đề), tdđ (Tứ Diệu Đế), NCT (Nguyễn Cung Thông), PG (Phật Giáo), TVGT (Thuyết Văn Giải Tự/khoảng 100 SCN), NT (Ngọc Thiên/543), ĐV (Đường Vận/751), NKVT (Ngũ Kinh Văn Tự/776), LKTG (Long Kham Thủ Giám/997), QV (Quảng Vận/1008), TV (Tập Vận/1037/1067), TNAV (Trung Nguyên m Vận/1324), CV (Chính Vận/1375), TVi (Tự Vị/1615), VB (Vận Bổ/1100/1154), VH (Vận Hội/1297), LT (Loại Thiên/1039/1066), CTT (Chính Tự Thông/1670), TViB (Tự Vị Bổ/1666), TTTH (Tứ Thanh Thiên Hải), KH (Khang Hi/1716). Lý và kỳ có thể viết là lí và kì trong loạt bài này.

Phần 1 đã cho thấy tdđ là một phương pháp giải quyết vấn đề qua bốn giai đoạn dễ nhớ và đơn giản: mức độ đơn giản càng cao thì mức độ ứng dụng phổ quát (universality) càng cao. Ai cũng có thể áp dụng tdđ mà không cần phải học chuyên môn về ngành nào cả. Như đã bàn trong phần 1, tdđ còn tương ứng mật thiết với quá trình chữa bệnh trong y khoa: Khổ đế liệt kê hiện trạng bệnh tình (bệnh lý), Tập đế đi vào các nguyên nhân cốt lõi, Diệt đế cho phương án hay uống thuốc dứt bệnh và Đạo đế cho ta những hoạt động và kỹ thuật để không còn bệnh nữa (ngừa bệnh so với chữa bệnh). Tdđ là một thành phần cốt lõi của PG, một ppgq tổng quát. Những ai không là phật tử cũng có thể dùng ppgq này, và cũng có khi chính mình đã từng sử dụng nhưng không ý thức được.

 

Phương pháp giải quyết vấn đề và Tứ Diệu Đế (phần 2)