Thương mại điện tử tại VN tăng trưởng nhanh chóng nhưng lại thiếu kiểm soát. Hàng loạt shop ảo, sản phẩm giả và kém chất lượng được đăng bán online trên các sàn thương mại điện tử, gây ảnh hưởng tới quyền lợi và niềm tin của người tiêu dùng.
Trước thực trạng này, việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử, siết chặt quản lý, xây dựng thị trường minh bạch và thúc đẩy kinh doanh thành thật chính là yếu tố sống còn để thương mại điện tử phát triển bền vững và vươn xa.
An An
Thương mại điện tử tăng tốc mạnh
***
Thương mại điện tử tăng tốc mạnh – Bài 1: Bùng nổ doanh số, bùng phát rủi ro
PNVN – Quang Chiến – 12/10/2025 – 14:34 (GMT+7)
Thị trường thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam đang tăng tốc mạnh mẽ với doanh thu năm 2024 ước đạt 32 tỷ USD, tăng hơn 27% so với năm trước. Nhưng đằng sau con số hào nhoáng ấy là vô số đơn hàng ảo, hàng giả, gian lận giao dịch và người bán ẩn danh. Khi doanh số “bùng nổ”, rủi ro cũng “bùng phát” theo và câu hỏi “Ai đang bảo vệ người tiêu dùng?” trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Người bán ẩn danh, người mua rủi ro
Thị trường TMĐT Việt Nam đang bùng nổ trên nhiều nền tảng từ Shopee, TikTok Shop, Lazada đến các kênh mạng xã hội. Theo Báo cáo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam 2025 (EBI 2025) do Hiệp hội TMĐT Việt Nam (VECOM) công bố, doanh thu bán lẻ trực tuyến năm 2024 đạt 32 tỷ USD, tăng 27% so với năm 2023. Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý: khiếu nại người tiêu dùng tăng mạnh, nhất là với giao dịch xuyên biên giới và mua bán qua mạng xã hội, trong khi nhiều phản ánh “chưa được xử lý kịp thời”, phản ánh sự phối hợp giữa sàn và cơ quan quản lý “chưa đủ chặt chẽ”. Sự tăng trưởng nóng đã kéo theo mặt trái khó lường. Chỉ trong năm qua, hàng trăm vụ việc “shop ma”, “hàng hiệu giá rẻ” hay “livestream bẩn” bị bóc trần.
Chị Nguyễn Thùy Dung (32 tuổi, ở Cầu Giấy, Hà Nội) kể: “Tôi mua nước hoa Pháp ‘flash sale’ trên Shopee, rẻ hơn nửa giá niêm yết. Khi nhận hàng, chai bị móp méo, mùi hắc, shop chặn liên hệ, sàn bảo đang xác minh nhưng im luôn. Từ đó, tôi không dám mua hàng qua livestream nữa”.
Không ít phụ nữ, đặc biệt là các “mẹ bỉm”, cũng rơi vào bẫy tương tự. Chị Phan Thị Thảo (Thái Nguyên) mua sữa “xách tay Úc” qua kênh bán hàng trực tiếp nhưng sản phẩm không rõ nguồn gốc, con uống bị dị ứng nặng. “Tôi báo lại thì shop xóa video, chặn bình luận. Không biết kêu ai”, chị nói.
Theo thống kê của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương), chỉ riêng năm 2024, cơ quan này đã tiếp nhận và xử lý 165 lượt phản ánh, trong đó bao gồm các hành vi vi phạm chính như không đăng ký, thông báo website/ứng dụng, cung cấp sản phẩm không đảm bảo chất lượng, giả mạo doanh nghiệp khác nhằm lừa đảo khách hàng. Trong đó, nhóm hàng mỹ phẩm, thực phẩm chức năng và thời trang chiếm tỷ lệ cao nhất. Điều này cho thấy dù người tiêu dùng ngày càng hiểu biết, nhưng “vùng tối” trong TMĐT vẫn còn rộng, và hành lang pháp lý chưa theo kịp sự phát triển.
Mới đây, tại Hội nghị lấy ý kiến về Dự thảo Luật TMĐT, ông Trần Thanh Hải – Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) – nhấn mạnh: “TMĐT Việt Nam phát triển rất nhanh nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong quản lý. Hàng giả, hàng kém chất lượng, gian lận thương mại xuất hiện ngày càng nhiều, đòi hỏi cơ quan chức năng phải có công cụ pháp lý mạnh hơn để bảo vệ người tiêu dùng”.
Cùng với sự bùng nổ của xu hướng “livestream bán hàng”, các sàn TMĐT giờ đây không chỉ là nơi mua bán, mà còn là nơi truyền thông, tiếp thị, nơi người bán có thể thao túng tâm lý mua sắm bằng thủ thuật công nghệ. Điều này khiến công tác quản lý ngày càng khó khăn hơn. Sự phát triển “nóng” đang khiến thị trường này vừa sôi động, vừa mong manh khi niềm tin bị thử thách từng ngày.
Hộ kinh doanh nhỏ trước áp lực thị trường số
Theo EBI 2025, phần lớn người bán trên các sàn TMĐT là hộ kinh doanh nhỏ hoặc cá nhân. Họ là động lực chính của thị trường, nhưng cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi thiếu kỹ năng, thiếu công cụ và thiếu vốn. Nếu không được hỗ trợ về chuyển đổi số và pháp lý, nhóm này sẽ bị ‘bỏ lại phía sau’ trong cuộc đua TMĐT.
Áp lực không chỉ đến từ quy định mà còn từ chính thuật toán của sàn. Việc xếp hạng hiển thị ưu tiên người có ngân sách quảng cáo, khiến hộ nhỏ gần như không thể cạnh tranh. Trong khi đó, chi phí logistics, vận chuyển, hoàn hàng và thuế phí khiến họ ngày càng kiệt sức. Chị Mai Hương (35 tuổi, chủ shop quần áo online tại Hà Nội) chia sẻ: “Muốn sản phẩm được hiển thị phải chạy quảng cáo, mỗi tháng vài triệu đồng. Nếu không, sản phẩm bị ‘chìm’. Thêm chi phí ship, hoàn hàng, giờ lời chẳng còn bao nhiêu. Càng ngày, người kinh doanh nhỏ lẻ như tôi càng đuối”.
Ở chiều ngược lại, những cá nhân không tuân thủ quy định lại dễ dàng “ẩn mình” để trốn thuế, bán hàng không đăng ký, thậm chí nhập hàng giả, hàng nhái. Thực tế kiểm tra của Đội Quản lý thị trường (QLTT) số 1 thuộc Chi cục QLTT Hà Nội là một ví dụ. Ngày 25/7/2025, Công ty TNHH Lacto Mason Việt Nam bị phát hiện xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quảng bá sản phẩm trên website TMĐT không đăng ký, với 9 hành vi vi phạm, bị xử phạt 634,5 triệu đồng. Ông Hoàng Đại Nghĩa – Đội trưởng Đội QLTT số 1 (Hà Nội) – cho biết: “Các đối tượng lợi dụng nền tảng TMĐT để che giấu danh tính, tạo nhiều tài khoản ảo, phân tán địa chỉ kho hàng. Khi lực lượng chức năng kiểm tra, họ xóa toàn bộ dữ liệu, khiến việc thu thập bằng chứng và truy xuất nguồn gốc rất khó khăn.
Nhiều vụ việc kéo dài hàng tháng vì phải phối hợp qua nhiều sàn và địa phương khác nhau. Điều đó cho thấy công cụ pháp lý hiện nay vẫn chưa đủ mạnh để xử lý triệt để vi phạm trong môi trường số”. Ông Nghĩa nhấn mạnh thêm, không ít doanh nghiệp thậm chí sử dụng nền tảng TMĐT để hợp thức hóa hàng giả: “Họ lập một website thật, khai báo hàng hóa hợp pháp, nhưng lại bán hàng nhái qua mạng xã hội hoặc kênh phụ. Với cơ chế giám sát rời rạc hiện nay, lực lượng quản lý thị trường gần như ‘đuổi theo’ sai phạm, chứ chưa thể chủ động ngăn chặn”.
Khi sàn TMĐT chưa đủ sức bảo vệ người tiêu dùng
Các sàn TMĐT vốn được kỳ vọng là “người gác cổng” bảo vệ quyền lợi người mua. Nhưng thực tế, không ít vụ việc cho thấy sàn phản ứng chậm, thiếu cơ chế bồi thường hoặc truy xuất người bán vi phạm. EBI 2025 ghi nhận, khiếu nại của người tiêu dùng trong TMĐT tăng mạnh, chủ yếu ở lĩnh vực hàng tiêu dùng nhanh, thời trang, mỹ phẩm. Phần lớn các sàn đều có cơ chế hoàn tiền, đánh giá shop, song tỷ lệ phản hồi kịp thời còn thấp, khiến người mua mất lòng tin.
TS. Luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư Hà Nội) – nhận định: “Pháp luật đã có quy định buộc sàn TMĐT phải kiểm soát sản phẩm, gỡ nội dung vi phạm, cung cấp thông tin khi có yêu cầu. Nhưng chưa có cơ chế ràng buộc trách nhiệm liên đới nếu hàng giả tràn lan. Khoảng trống này khiến người tiêu dùng sẽ là đối tượng bị thiệt thòi nhất”.
Một số chuyên gia TMĐT cho rằng: đã đến lúc phải đặt trách nhiệm của nền tảng ngang hàng với người bán. Nếu sàn không kiểm soát được hàng hóa, họ phải chịu liên đới. Chỉ có như vậy, TMĐT mới thực sự trở thành kênh mua sắm an toàn. TMĐT đang trở thành động lực tăng trưởng, nhưng tốc độ phát triển vượt xa năng lực kiểm soát. Người bán ẩn danh, hộ nhỏ thiếu hỗ trợ, sàn thiếu trách nhiệm.tất cả tạo nên “vùng xám” khiến niềm tin bị bào mòn.
Từ câu chuyện của những nạn nhân mua hàng qua mạng, đến những quyết định xử phạt hàng trăm triệu đồng các đối tượng bán hàng vi phạm, có thể thấy: Mỗi cú click mua hàng giờ đây không còn là hành vi tiêu dùng đơn thuần, mà là phép thử của trách nhiệm và niềm tin. Người tiêu dùng cần tỉnh táo hơn; cơ quan quản lý cần công cụ mạnh hơn; và các sàn TMĐT phải trở thành người bảo vệ thực sự của thị trường. Dự thảo Luật TMĐT (sửa đổi) 2025 vì thế được xem là bước đi tất yếu để “khóa” những vùng tối, định danh người bán, bảo vệ người mua và tạo môi trường công bằng, minh bạch cho TMĐT Việt Nam.
(Còn nữa)
***
Thương mại điện tử tăng tốc mạnh – Bài cuối: Thị trường số sẽ không còn chỗ cho gian dối
PNVN – Quang Chiến 13/10/2025 – 23:10 (GMT+7)
Mọi tổ chức kinh doanh đều phải xác minh thông qua VNeID. Ảnh minh họa
Chỉ với vài cú chạm, một cửa hàng online có thể mở ra giữa đêm. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là những vùng mờ: hàng giả, gian lận, lừa đảo, và những người bán… “vô danh”. Bộ Công Thương, qua Dự thảo Luật Thương mại điện tử sửa đổi 2025, muốn khép lại kỷ nguyên ẩn danh đó. Trong nền kinh tế số mới, không ai được phép vô hình, dù là người bán hay người mua.
Shop online không còn “vùng tối”
Thời gian qua, không ít người tiêu dùng đã nếm trải sự bất lực khi gặp sự cố mua hàng online. Chị Hạnh (Hà Nội) kể: “Tôi đặt son Nhật chính hãng, nhận hàng không nhãn mác. Lúc tôi khiếu nại, tài khoản bán hàng biến mất”. Những câu chuyện như vậy cho thấy thị trường đang cần một khung pháp lý cứng rắn nhưng linh hoạt.
Với mục tiêu này, dự thảo Luật TMĐT sửa đổi ra đời và tập trung vào 3 trụ cột chính: minh bạch thông tin người bán, bảo vệ quyền người mua, và tăng trách nhiệm của các nền tảng TMĐT.
Theo dự thảo, mọi cá nhân, tổ chức kinh doanh TMĐT phải định danh qua VNeID, công khai thông tin người bán và chịu trách nhiệm pháp lý với hàng hóa, nội dung quảng cáo. Các nền tảng như Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop… sẽ phải xác thực danh tính và giám sát hành vi người bán – điều chưa từng có trong luật trước đây.
Tại Hội nghị lấy ý kiến về Dự thảo Luật TMĐT diễn ra vào đầu tháng 10/2025, đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhấn mạnh: “Một thị trường hàng trăm tỷ USD không thể tồn tại những người bán vô danh. Định danh thật là nền tảng để bảo vệ cả người tiêu dùng lẫn người kinh doanh chân chính”. Điều đáng chú ý là, người livestream, KOL, tiếp thị liên kết cũng thuộc diện phải định danh. Đây là điểm mới quan trọng, khác hẳn các quy định cũ, bởi trước đây những đối tượng này gần như thoát khỏi nghĩa vụ pháp lý nếu chỉ bán hàng trên mạng xã hội hoặc livestream.
Đặc biệt, dự thảo hướng tới hỗ trợ người bán nhỏ lẻ: các hộ cá thể, tiểu thương có thể tiếp cận thông tin, hướng dẫn kê khai thuế và áp dụng hóa đơn điện tử thông qua Cổng thông tin điện tử dành cho hộ, cá nhân kinh doanh TMĐT. Đây là bước quan trọng để người bán nhỏ không bị bỏ rơi, đồng thời giúp thị trường minh bạch từ gốc.
Các chuyên gia đánh giá đây là bước ngoặt trong quản lý không gian số, vừa siết kỷ cương vừa nâng chuẩn văn minh TMĐT Việt Nam. Họ nhận định: thị trường TMĐT nếu tiếp tục có những “vùng tối” sẽ dẫn đến mất niềm tin tiêu dùng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế số.
Không tuân thủ, khó tồn tại
Nếu giai đoạn 2015-2020 là thời TMĐT “vô luật” thì từ nay, luật sẽ định hình toàn bộ cuộc chơi. Dự thảo quy định: mọi giao dịch phải có dấu vết, mọi sản phẩm phải truy xuất được nguồn gốc và đồng thời người bán phải chịu trách nhiệm pháp lý đầy đủ. Các sàn TMĐT buộc phải lưu trữ dữ liệu giao dịch ít nhất 24 tháng, phối hợp cơ quan chức năng khi có tranh chấp.
Người bán bắt buộc phát hành hóa đơn điện tử, công khai chính sách đổi trả và chịu trách nhiệm về hình ảnh, nội dung quảng cáo. Đơn cử, đầu năm 2025, một shop điện tử bị tố “bán mới, giao cũ”. Khi cơ quan chức năng yêu cầu dữ liệu, hệ thống đã tự xóa sau 30 ngày.
Theo dự thảo mới, tình huống ấy sẽ không còn, vì mọi dữ liệu phải được lưu giữ và truy xuất khi cần. Dẫu vậy, các chuyên gia cảnh báo: chi phí tuân thủ có thể đè nặng lên người bán nhỏ. Tiểu thương Đinh Thái Học (Ninh Bình) nói: “Lãi vài nghìn một đơn, mà giờ phải thuê dịch vụ xuất hóa đơn, đăng ký định danh, lưu dữ liệu… Không có hỗ trợ thì người kinh doanh nhỏ dễ bị loại khỏi sàn:.
Tại các phiên thảo luận ngày 3/10 và 7/10, nhiều ý kiến đề nghị Bộ Công Thương phân loại chủ thể theo quy mô rủi ro, áp dụng cơ chế “tuân thủ linh hoạt”: hộ cá thể được hỗ trợ, doanh nghiệp lớn chịu nghĩa vụ cao hơn. Một chuyên gia Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương nhận định: “Luật TMĐT mới sẽ không thể ‘mặc chung một chiếc áo’ cho mọi chủ thể. Sự linh hoạt mới là chìa khóa để luật sống cùng thị trường”. Đây không phải “vòng kim cô”, mà là bản đồ dẫn đường cho sự phát triển bền vững của TMĐT Việt Nam.
Ai minh bạch, người đó được bảo vệ
Minh bạch không chỉ là nghĩa vụ mà còn là tấm “lá chắn” bảo vệ niềm tin số. Người bán có danh tính rõ ràng, chứng minh nguồn gốc sản phẩm, hợp tác trong khiếu nại sẽ được pháp luật bảo vệ trước hành vi bịa đặt, vu khống, cạnh tranh không lành mạnh. Chị Trần Mai Lan (Hà Nội) mua điện thoại online, hàng lỗi nhưng nhờ có hóa đơn điện tử, dữ liệu lưu trên sàn, chị được hoàn tiền chỉ sau 72 giờ.
Trong khi hàng trăm người mua “qua inbox riêng” vẫn mòn mỏi đòi quyền lợi. Dự thảo luật cũng nhấn mạnh bảo mật thông tin cá nhân: chỉ cơ quan chức năng được truy cập dữ liệu định danh, người bán có quyền yêu cầu ẩn thông tin nhạy cảm. Minh bạch không đồng nghĩa với phơi bày. Luật phải bảo đảm công khai đúng mức, bảo vệ quyền riêng tư. Về dài hạn, minh bạch còn tạo ra tài sản pháp lý: doanh nghiệp, cá nhân có lịch sử giao dịch minh bạch, phản hồi tốt, sẽ được người tiêu dùng ưu tiên lựa chọn. Trong thế giới online, uy tín chính là giấy phép tồn tại.
Dự thảo được đánh giá cao nhưng cũng dấy lên băn khoăn: Liệu việc định danh, lưu trữ, báo cáo có khiến TMĐT “mất tính linh hoạt”? Và ai sẽ kiểm soát các nền tảng xuyên biên giới khi dữ liệu nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam? Tại hội nghị góp ý ngày 7/10, nhiều đại biểu và doanh nghiệp kiến nghị cơ chế hợp tác quốc tế về chia sẻ dữ liệu, tránh tình trạng luật trong nước mạnh nhưng không vươn tới nơi dữ liệu tồn tại. Một chuyên gia cảnh báo: “Minh bạch chỉ thực sự có giá trị khi xuyên biên giới. Nếu không kiểm soát luồng dữ liệu, kẻ gian vẫn có thể ẩn mình ở ngoài rìa pháp luật”.
Ngoài ra, cần tăng nguồn lực thực thi: thanh tra TMĐT hiện nay còn mỏng, trong khi tốc độ phát triển các mô hình mới như livestream bán hàng, AI gợi ý sản phẩm vượt xa khả năng giám sát thủ công. Việc cân đối giữa quản lý nghiêm túc và không làm nghẽn sáng tạo kinh doanh là thách thức lớn.
Dù còn tranh luận, song không thể phủ nhận: Dự thảo Luật TMĐT sửa đổi 2025 là bước ngoặt. Nó định hình một văn hóa kinh doanh mới, nơi người bán, người mua đều minh bạch, đều được bảo vệ và đều có trách nhiệm. Luật sẽ không chặn ai, nhưng sẽ khiến ai gian dối không thể trụ lại. Người bán trung thực được tin tưởng, người mua có quyền đòi công lý và cơ quan quản lý có dữ liệu để bảo vệ niềm tin số. Đây không chỉ là một đạo luật, mà là luật của niềm tin. Một quốc gia chỉ thật sự bước vào kỷ nguyên số khi mọi giao dịch dù là gói trà, thỏi son hay chiếc điện thoại… đều được bảo chứng bằng danh tính thật và trách nhiệm thật.
Dự thảo Luật TMĐT 2025 không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là bản đồ dẫn đường cho niềm tin số. Người bán minh bạch, người mua được bảo vệ; thị trường số sẽ không còn chỗ cho gian dối. Đây là bước tiến quan trọng, mở ra môi trường TMĐT công bằng, an toàn và phát triển bền vững, nơi uy tín trở thành tài sản pháp lý và trách nhiệm là chìa khóa sống còn.
CVD 
